SSEW Kroniek nummer 31 en vooral een artikel over de Paardenmarkt

Door Eric R.J. Wils

Tijdens de afgelopen SSEW Studiedag op 6 november 2015 werd ik in het zonnetje gezet door de voorzitter drs. Anton Kruft en hij reikte mij de SSEW Kroniek nummer 31 van de Grote Oorlog uit.[1] Behalve dat het vanzelfsprekend leuk is om het boek te ontvangen, lijkt het me ook wel zo aardig iets over de inhoud te zeggen.

Er staan elf artikelen in de Kroniek 31 over uiteenlopende onderwerpen, waarvan drie over Nederlandse zaken. Het langste verhaal, door Leo van der Vliet, gaat over de strijd aan het oostelijk front in het begin van de oorlog. Het is goed dat daar weer eens de aandacht op wordt gevestigd aangezien de focus van velen is gericht op de strijd aan het westelijk front. De andere artikelen in de Kroniek hebben een lengte van rond de 25 pagina’s.

De titels geven feitelijk de onderwerpen weer:

  • Ank van Alten, 1914: Amsterdams kerstfeest houdt Deense gevers warm.
  • Freddy Vandenbroucke, Elzas-Lotharingen, geplet tussen twee grootmachten.
  • Leo van der Vliet, De beste aanval is de verdediging. Duits succes aan de rechterkant van het Schlieffenplan in het begin van de Eerste Wereldoorlog.
  • Marcel van Guldener, Het uiteenvallen van het Habsburger Rijk.
  • Pauline Onderwater, Generaal Snijders en de ‘mobilisatiën bij de groote Europeesche mogendheden in 1914’.
  • Jasper J. Wielaert, In Vlaanderen heb ik gedood. Een vergelijking van fictie met feiten.
  • Randy Noorman, Winston Churchill, een oude leider in een nieuwe wereld.
  • Hans Terpstra, De Leipziger processen. De berechting van Duitse oorlogsmisdaden gepleegd tijdens de Eerste Wereldoorlog.
  • Luc Vandeweyer, Het ontstaan van de gasgranatenstort op de zandbank ‘Paardenmarkt’.
  • Sander Wegereef, Het vergeten land Neutraal Moresnet (1816-1919).
  • Tom Sas, Hoofdkwartier in een afwachtingsopstelling. ‘s-Hertogenbosch: 10 augustus - 6 oktober 1914.

De inhoudsopgave van de Kroniek 31 komt ook in de Index van de Grote Oorlog op deze website.[2]

Er is echter een verhaal waarop ik wil inzoomen en dat heeft te maken met mijn achtergrond als chemicus, jarenlang betrokken bij TNO bij de defensie tegen chemische wapens inclusief werkzaamheden voor de OPCW. Het betreft het artikel van Luc Vandeweyer met als titel ‘Het ontstaan van de gasgranatenstort op de zandbank ‘Paardenmarkt’. De eerste paragraaf zet al de toon met de kop: ‘Over de operatie wordt geen enkel document bewaard’. De storting op de Paardenmarkt voor de Belgische kust bij Knokke-Heist vond plaats kort na het beëindigen het de Eerste Wereldoorlog. Het is een van de voorbeelden dat de gevolgen van die oorlog nog altijd niet voorbij zijn.

Eind jaren tachtig werd TNO benaderd door de heer Jan Oosthoek die de Stichting Beter Leven had opgericht.[3] Die Stichting had als oogmerk de in Noordzee en Oostzee gedumpte gifgasgranaten boven water te halen en vervolgens te vernietigen. Op zich een heel nobel streven maar hoe dat praktisch uit te voeren was, en is nog altijd, een totaal ander verhaal. De storting op de Paardenmarkt was een van de aandachtsgebieden van de Stichting Beter Leven.

Gezien de nabijheid van de Zeeuwse kust, waar mogelijk mosterdgas zou kunnen aanspoelen, kreeg de zaak aandacht in de Nederlandse pers. Een van de speculaties was dat gewone granaten in de stort zouden kunnen ontploffen die vervolgens de gifgasgranaten doen openbarsten. Ook in het Nederlandse parlement werden hierover vragen gesteld.[4] Een daarvan luidde: ‘Hoe reëel is de bewering van de Stichting Beter Leven, dat de Nederlandse kust wordt bedreigd door 38.000 ton oude munitie, waarvan de helft bestaat uit gifgasgranaten?’

Het stellen van dergelijke vragen is nu eenmaal gemakkelijk, maar geef daar maar eens een antwoord op als men nog niet eens weet wat er was gestort. Jan Oosthoek wordt niet genoemd in het artikel van Luc Vandeweyer en het is mij onbekend wat zijn invloed in België is geweest. Vandeweyer noemt in zijn artikel de senator Michael Martens als de man die in België eind jaren tachtig probeerde de mist rond de storting wat te laten optrekken.

Het vraagstuk van wat te doen met de Paardenmarkt duikt met een zekere regelmaat op in de media. Zie bijvoorbeeld het artikel in de krant De Morgen van 23 mei 2013 ‘Duurzame oplossing voor gifgasstort in Noordzee veraf’[5]. Daarin wordt nog altijd gesteld dat een derde van de lading uit gifgasgranaten zou bestaan en dat er vermoedelijk zo’n 400 ton mosterdgas voor de kust ligt.

Maar ergens moet toch zijn vastgelegd wat er nu precies werd gestort bij de Paardenmarkt? De Belgische militaire archieven zijn in 1940 door de Duitsers in beslag genomen en naar Berlijn afgevoerd. In 1945 nam het Rode Leger ze mee naar de Sovjet-Unie. De Belgische diplomatie slaagde in 2002 erin duizenden archiefdozen terug te krijgen. En de archivarissen gingen vervolgens spitten en kunnen eindelijk een antwoord geven wat er nu precies werd gestort. De Paardenmarkt was uitsluitend bedoeld voor gifgasgranaten! Dat is nu tenminste bekend en wordt beschreven in het artikel van Luc Vandeweyer in Kroniek 31. Hulde derhalve aan de historici, maar de oplossing voor het probleem is nog altijd ver weg.

Noten

[1] Zie: Aanbieding Kroniek 31.

[2] Zie: Index van De Grote Oorlog - kroniek 1914-1918

[3] In memoriam Jan Oosthoek. Zie: archief-hetklaverblad.nl/artikel.asp?rubriek=rubriek00&artikel=25442.

[4] Tweede Kamer der Staten-Generaal, Vergaderjaar 1989-1990. Zie: www.statengeneraaldigitaal.nl/document/tekst?id=sgd%3Ampeg21%3A19891990%3A0001689&pagina=1.

[5] Zie: www.demorgen.be/wetenschap/duurzame-oplossing-voor-gifgasstort-in-noordzee-veraf-b5bafafb.

overzicht: