Fernand Léger als soldaat in WO I

Léger in WO IIn het Paleis voor Schone Kunsten BOZAR, in het centrum van Brussel, is tot 3 juni 2018 een grote overzichtstentoonstelling te zien van de beroemde Franse schilder Fernand Léger (1881-1955) onder de titel ‘Schoonheid Alom’. Die titel is ontleend aan een uitspraak van Léger uit 1924. Google zijn naam en de kleurrijke afbeeldingen van zijn schilderijen vliegen over het scherm. Maar Léger diende in de Eerste Wereldoorlog als soldaat in het Franse leger en daar heeft hij bepaald geen schoonheid gezien.

Bij de mobilisatie op 2 augustus 1914 werd Léger ingedeeld bij een genieregiment in Versailles. Na de slag aan de Marne volgde zijn overplaatsing als brancardier naar het front in de Argonne waar hij tot september 1916 diende. Daarna volgde het slagveld van Verdun tot eind 1916. Tijdens een verlof in Parijs in augustus 1917 werd tuberculose geconstateerd en begon een tocht door ziekenhuizen. In mei 1918 werd hij afgekeurd voor militaire dienst.

Er zijn twee foto’s bekend van Léger in de oorlog. De eerste ietwat schimmige foto is genomen in januari 1915 in de Argonne en de tweede later in de oorlog in het zogenoemde Bois des Boches. Hij draagt daar een helm (de Casque Adrian) en zit met een medesoldaat op grote granaten. Zijn karakteristieke trekken en grote snor maken hem duidelijk herkenbaar.

Léger begon zijn carrière als impressionist om snel mee te gaan met de veranderde schilderstijlen aan het begin van de twintigste eeuw zoals het kubisme. Het kubisme dat voorwerpen en mensen van verschillende kanten tegelijk laat zien. Het front was echter geen plaats om te schilderen maar nog wel om te tekenen en zeker te observeren. Enkele van zijn tekeningen zoals ‘Verdun 1916’ zijn geplaatst op de website ‘Le cubisme sur le front : les dessins de guerre de Fernand Léger’. Uit 1915 dateert zijn volgende uitspraak:

«Il n’y pas plus cubiste qu’une guerre comme celle-là qui te divise plus ou moins proprement un bonhomme en plusieurs morceaux et qui l’envoi aux quatre points cardinaux» (“Er is niets meer kubistisch dan een oorlog als deze, die een man min of meer netjes verdeelt in meerdere stukken en die hem naar de vier windstreken stuurt”).

Weg van het front schilderde Léger in 1917 tijdens zijn revalidatie in het ziekenhuis het grote doek La Partie des cartes. De kaartspelende soldaten, die hij in de loopgraven bezig zag, zijn machines geworden en opgebouwd uit metalen kegels en cilinders. De duidelijk herkenbare Casque Adrian past daar goed bij. Het kubistische schilderij werd in 1923 aangekocht door Helene Kröller-Müller en is te zien op de tentoonstelling in BOZAR. Het maakt onderdeel uit van de vaste collectie van het Kröller-Müller Museum in Otterloo. Een sleutelwerk uit de vroege periode van Léger met een weergave van het frontleven in Nederlands bezit.

overzicht: