Ferdinand Domela Nieuwenhuis tijdens WO I

Tijdens de afgelopen SSEW-studiedag op 12 mei 2017 hield Bert Altena (tot 2014 verbonden aan de Erasmus Universiteit Rotterdam) een lezing over Ferdinand Domela Nieuwenhuis (1846-1919) getiteld Geen man en geen cent. Domela Nieuwenhuis, het antimilitarisme, de Eerste Wereldoorlog en het militarisme. In de lezing werden drie vragen aan de orde gesteld waarop Domela Nieuwenhuis een antwoord probeerde te formuleren:

  • Wat kun je doen vóór de uitbraak van de oorlog?
  • Wat kun je doen als die oorlog uitbreekt?
  • Hoe bespoedig je het einde van de oorlog en wat zou de ideale vrede zijn?

In de voordracht kwam ook de levensloop van Domela Nieuwenhuis naar voren – van dominee, socialist, kamerlid, publicist tot uiteindelijk antimilitarist en anarchist. In 1904 werd in Amsterdam de Internationale Anti-Militaristische Vereniging (IAMV) opgericht met Domela Nieuwenhuis als secretaris. Hij zag de dreiging van de oorlog gezien zijn uitspraak ‘Het Vredespaleis is geopend, de oorlog kan beginnen’ in 1913. Het daadwerkelijk uitbreken van de oorlog in augustus 1914 kwam desondanks als een grote schok. Arbeiders die optrokken in de nationale legers van de strijdende partijen in plaats van te staken en militaire dienst te weigeren. Nationale gevoelens prevaleerden boven de uit volle borst gezongen Internationale. Domela Nieuwenhuis probeerde vanuit het neutrale Nederland met zijn internationale contacten tevergeefs het einde van de oorlog te bespoedigen. De Europese anarchistische antimilitaristen konden echter weinig uithalen en verschilden ook onderling van mening over hoe dat dan diende te geschieden. De sociale revolutie, die de oorlog had kunnen voorkomen dan wel beëindigen, kwam er pas in 1917 en dan in de visie van Domela Nieuwenhuis in het verkeerde land Rusland. De Duitse arbeiders hadden juist in opstand moeten komen. De gezondheid van Domela Nieuwenhuis was aan het einde van de oorlog tanende en hij overleed in november 1919. Zijn laatste optreden, zittend in een rolstoel, was op 12 november 1918 tijdens de revolutiedagen in Amsterdam.

In 1925 werd in Amsterdam een museum ingericht voor het beheer van zijn nalatenschap. En in 1931 werd onder grote belangstelling een standbeeld voor hem onthuld op het Nassauplein te Amsterdam. De rechtervuist gebald in de lucht gestoken. Het in 1914 voor zijn financiële ondersteuning opgerichte Domela Nieuwenhuis Fonds bestaat nog steeds. Het onderhoudt een biografische website waarop gedigitaliseerde publicaties van Domela Nieuwenhuis zijn te downloaden zoals de in 1916 verschenen brochure De steunpilaren der hedendaagsche en de grondslagen der toekomstige maatschappij. Het fonds organiseert tevens lezingen en verzorgt de uitgaven daarvan.

Het Ferdinand Domela Nieuwenhuis Museum verhuisde in 1999 naar Heereveen in de streek waar hij aan het einde van negentiende eeuw naam maakte als ‘ús Ferlosser’ van de Friese veenarbeiders. Het is een onderdeel van het Museum Heereveen en als u eens in Friesland bent de moeite waard om te bezoeken. Aan de hand van originele documenten en persoonlijke gegevens wordt zijn leven en werk tentoongesteld. In de gereconstrueerde studeerkamer staat zijn bureau met daarop een beeldje van Christus, ook een verlosser. Een bezoek helpt om het voortbestaan van het museum te continueren en in de museumwinkel zijn uitgaven te koop zoals ook de bovengenoemde lezing van Bert Altena.

overzicht: