1917 – Totale oorlog in Vlaanderen

In de tweede helft van 2017 staat de Westhoek in het teken van de herdenking van het Britse offensief dat de geschiedenis is ingegaan als de Derde Slag bij Ieper of de Slag om Passendale naar het dorp waar de strijd uiteindelijk in november 1917 werd gestaakt. Het dorp dat pas na ruim drie maanden uiteindelijk werd veroverd door het Canadese Korps ten koste van zo’n 250.000 Britse slachtoffers (dood, gewond of vermist) terwijl het volgens de planning al na drie dagen had moeten worden bereikt. Voor de herdenking van het offensief is de website 1917 – Totale oorlog in Vlaanderen aangemaakt met informatie over de ingerichte tentoonstellingen, routes door het landschap en vele andere activiteiten tijdens de herdenking. Van de website is een 156 pagina’s tellende bezoekersgids te downloaden waar het gehele programma instaat. Die gids is gratis te verkrijgen in de deelnemende musea en bezoekerscentra in de Westhoek.

Na de succesvol verlopen verovering van de heuvelrug bij Mesen en Wijtschate op 7 juni duurde het tot 31 juli 1917 voordat het grote Britse offensief in Vlaanderen daadwerkelijk begon. De Britse opperbevelhebber Douglas Haig moest eerst en vooral toestemming verkrijgen van zijn aarzelende regering. En de verzamelde troepenmacht en zware artillerie moesten naar de gealloceerde posities aan de frontlijn worden verplaatst. Ook de Fransen leverden enkele divisies. De Duitsers zaten echter niet als makke schapen te wachten tot het offensief eindelijk ging beginnen. Ze organiseerden de sterke Flandern Stellungen, op de heuvels ten noordwesten van Ieper, in de diepte. En lanceerden op 10 juli bovendien een aanval langs de kust richting Nieuwpoort (operatie ‘Strandfest’). Daarmee voorkwamen ze dat de Britten ook langs de kust zouden optrekken wat die oorspronkelijk van plan waren geweest. Toen op 16 juli het inleidende artilleriebombardement losbarstte, was het overduidelijk dat er weer bij Ieper gevochten moest worden. Het Britse offensief verliep in een aantal fases genoemd naar de aangevallen plaatsen te beginnen met de slag bij Pilkem op 31 juli om te eindigen met de tweede slag bij Passendale van 26 oktober tot 10 november.

Er bestaat een uitgebreide literatuur over de Derde Slag bij Ieper voornamelijk van Britse auteurs. Koen Koch publiceerde in 2007 zijn visie op de slag in een goed leesbaar boek dat nog altijd verkrijgbaar is. En waarin de nodige kritiek op veldmaarschalk Douglas Haig werd geuit . Recent verscheen het boek PassendaleIeper 1917 van de Britse historicus Nick Lloyd (512 pp, uitgegeven bij Hollands Diep). Het Historisch Nieuwsblad riep het uit tot boek van de maand en ingekorte delen werden in het tijdschrift en op de website gepubliceerd met als titel ‘Hel van vuur en modder’. Volgens Lloyd hadden de Britten de slag kunnen winnen maar de opmars van de Britten werd ondermijnd door hun eigen opperbevel. ‘Lions led by donkeys’ dus maar weer?

Het Memorial Museum Passchendaele 1917 (MMP1917) te Zonnebeke en het In Flanders Field Museum (IFFM) te Ieper besteden in de vaste opstellingen ruime aandacht aan de Derde Slag bij Ieper, maar beide hebben ook tijdelijke tentoonstellingen over de slag ingericht. Het MMP1917 gaat in op het landschap in oorlog, het kapotgeschoten landschap dat door de vele regen in een onbegaanbare modderpoel was veranderd.

De tijdelijke tentoonstelling in het IFFM geeft inzicht in wat er onder een totale oorlog moet worden verstaan. De totale mobilisering van de bevolking voor de legers en de oorlogsindustrie, het stellen van de eindzege als oorlogsdoel, de controle door de staat op de samenleving en de introductie van allerlei nieuwe oorlogsmethoden. In een ruimte wordt een videopresentatie gegeven over de Derde Slag bij Ieper. Bij het verhaal worden naast elkaar drie beelden geprojecteerd: kaarten van het slagveld, foto’s van de strijd en een continue curve met oplopende teller van het aantal dodelijke slachtoffers (Britten en Duitsers) vanaf 31 juli tot december 1917. De pieken corresponderen met de verschillende fases van het Britse offensief. Een analytische benadering met als resultaat een soort van vingerafdruk van een rampzalige slag.

overzicht: