Inleiding

‘In het leger wordt er voor gezorgd, dat U in een zo goed mogelijke toestand komt, door onder andere een juiste training en een goede geneeskundige verzorging. Maar in oorlogstijd komen er omstandigheden voor, nl. wanneer U gewond raakt, dat Uw leven niet afhangt van Uw gezondheidstoestand….. het geneeskundig personeel is goed getraind en kent zijn taak grondig, maar kan niet overal tegelijkertijd aanwezig zijn.’ Deze zinsnede zal menigeen die tijdens zijn diensttijd opgegroeid is met het Handboek Soldaat bekend voorkomen. ⁽¹⁾

Ik wil in dit artikel de lezer meenemen in de boeiende wereld van onderscheidingen van de Eerste Wereldoorlog en dan met name de onderscheidingen die verleend worden aan militairen wegens opgelopen verwondingen, zowel lichamelijk als geestelijk. Het zijn met name onderscheidingen voor verwondingen geweest die een explosieve groei in de Eerste Wereldoorlog hebben doorgemaakt. Veel van de onderscheidingen die de grondslag hebben uit die periode zijn heden ten dage nog steeds in gebruik. De opgenomen afbeeldingen geven geen compleet beeld van de verschillende onderscheidingen, daarom is een lijst gevoegd met alle onderscheidingen die in de Eerste Wereldoorlog voor verwondingen zijn uitgereikt.

Gewond Raken

Gewond raken vergt veel van een militair. De beleving van de gewonde militair wordt zeer indringend beschreven door Leo van Bergen in zijn boek „Zacht en Eervol” (over lijden en sterven in de Eerste Wereldoorlog). Om als buitenstaander iets te kunnen begrijpen van wat er in de persoon omgaat die gewond raakt heeft van Bergen citaten opgenomen van militairen die soortgelijke ervaringen hebben opgedaan. Twee teksten hebben mijn bijzondere aandacht getrokken. Beide geven op indringende wijze weer wat er bij de militair omgaat. De eerste tekst is van Robert Graves die als officier in het Britse Leger meevocht aan het westelijk front gedurende de Eerste Wereldoorlog. De tweede tekst is afkomstig van Ernest Hemingway die terzelfder tijd meevocht aan Italiaanse zijde.

Robert Graves
De Duitse batterijen schoten zware jongens af, granaten van zes en acht inch, en zoveel dat we besloten in een ren vijftig meter terug te trekken. Terwijl we dat deden, ontplofte drie passen achter mij een granaat van acht inch. Ik hoorde de explosie en had het gevoel of ik een vrij harde vuistslag tussen de schouderbladen had gekregen die echter geen pijn deed. Ik dacht dat het louter de schok van de explosie was, maar er sijpelde bloed in mijn ogen en terwijl ik al slap werd riep ik naar Moodie: „ik ben geraakt”. Daarna viel ik. ⁽²⁾

Ernest Hemingway
Door het andere lawaai heen hoorde ik weer dat gehoest, daarna volgde het tjoek-tjoek-tjoek - toen flitste er een schel licht alsof de deur van een hoogoven werd opengegooid, en er barstte een gebulder los dat in de steeds roder wordende gloed voortdurend toenam onder stormachtige windvlagen. Ik trachtte te ademen, maar mijn adem bleef steken en ik voelde hoe mijn lichaam zich snel van mij losmaakte en steeds verder van mij afgleed en al maar door de lucht zweefde. Ik gleed snel weg, helemaal vanzelf, en ik wist dat ik dood was en dat het allemaal een vergissing was geweest om te denken dat je zo maar dood zou gaan. Toen bleef ik drijven, en in plaats van verder te gaan voelde ik mijzelf terugglijden. Ik zuchtte en ik was er weer. De grond was losgewoeld en voor mijn ogen zag ik een versplinterde balk. Tot mijn geschokte hersens drong het geluid door van iemand die huilde.
Ik dacht dat ik iemand hoorde schreeuwen. Ik probeerde me te bewegen maar het lukte niet. Ik hoorde het mitrailleur- en geweervuur overal langs en aan de overkant van de rivier. De projectielen spatten rond en ik zag de lichtkogels opstijgen en uit elkaar springen en als witte toortsen ronddrijven, en raketten omhoog schieten, en ik hoorde de bommen, alles in de tijd van een ogenblik, ……….. Ik wist dat ik getroffen was en ik leunde voorover en legde mijn hand op mijn scheenbeen. Ik veegde mijn hand af aan mijn hemd en toen gleed er weer heel langzaam een lichtbundel naar beneden en ik keek naar mijn been en schrok erg. ⁽³⁾

Verwondingen Onderscheiden

De aangehaalde teksten zijn niet zomaar gekozen, want het is met name de Eerste Wereldoorlog geweest die heeft gezorgd voor een stortvloed aan verschillende onderscheidingstekens voor de verwondingen die de militair had opgelopen. Toch is de eerste onderscheiding voor verwondingen door Japan ingesteld in 1913, dus nog voor de Eerste Wereldoorlog. De onderscheiding was bestemd voor militairen en burgers die gewond zijn geraakt tijdens de strijd of voor hen die gewond zijn geraakt tijdens dagelijkse werkzaamheden. Dit was een zeer vooruitstrevende wijze van onderscheiden die in lang niet alle landen is nagevolgd.

Gewond raken stond, voordat de medische zorg aan het front zich ontwikkelde, gelijk aan een gewisse dood. Vaak kon de gewonde militair zichzelf niet meer zelfstandig verdedigen tegen een aanval en werd zo een makkelijk doelwit voor de vijand. Vele gewonde strijders stierven dan ook een vreselijke dood op het slagveld. Naarmate de medische zorg aan het front zich ontwikkelde en professioneler werd is de kans dat een gewonde militair het overleeft ook toegenomen. Als de gewonde militair tenminste een (nood)hospitaal wist te bereiken.

Tegelijkertijd met het professioneler worden van de hulpverlening aan het front nam ook de massaliteit van het oorlogvoeren toe. Legers werden groter en onder meer door de inzet van dienstplichtigen. Daardoor werd het een gewoner verschijnsel dat het thuisfront geconfronteerd werd met gewonde militairen die waren ontslagen van verdere dienstverplichtingen. Het thuisfront werd geconfronteerd met gewonde oud-militairen die een plaats in de burgermaatschappij opeisten. Dienstplichtigen kwamen terug met verhalen hoe het aan het front of op zee toe ging.

Herkenning

Het thuisfront heeft vaak geen weet van de verschrikkingen aan het front. Aan mannen die de leeftijd hebben om aan het front te vechten, wordt soms de vraag gesteld waarom ze daar dan niet zijn. Als het antwoord niet afdoende is wordt al snel de conclusie getrokken dat betrokkene een lafaard is, die niet wil vechten. De gewonde militair heeft veelal nog zijn uniform dat hij kan aantrekken om zo vervelende vragen te ontlopen. Zij die echter al ontslagen zijn van verdere militaire verplichtingen kunnen dat niet. Zeker niet die militairen waarbij de verwonding niet duidelijk zichtbaar is voor de omgeving. De noodzaak van herkenning ontstaat. De gewonde ex-militair dient zich te onderscheiden.

Erkenning

Na de oorlog ontstaan diverse veteranenclubs waar militairen zich verenigen. Deze veteranen kunnen druk uitoefenen op de politiek en de publieke opinie. Veel van deze veteranenclubs geven eigen onderscheidingen uit voor de oud-militair. Kijkend naar de onderscheidingen van deze verenigingen valt op dat voor gewonden soms een extra insigne of een aparte onderscheiding wordt ingesteld.
Waar mogelijk ijveren de verschillende verenigingen op landelijk niveau voor het instellen van een gewonden onderscheiding. Veteranen eisen erkenning door de overheid van de opofferingen die zij verricht hebben voor de staat. Maar ook de staat speelt hier op in. Politici doen een beroep op nationale gevoelens, het instellen en uitreiken van onderscheidingen is een mooie gelegenheid om dit soort gevoelens te bespelen.

Geestelijke Verwondingen

Onderscheidingen voor verwondingen zijn bedoeld voor allerlei soorten van verwondingen. Niet alleen lichamelijke-, maar ook geestelijke verwondingen. Met name deze laatste vorm van verwonding is lange tijd omstreden geweest. Veel Engelse soldaten en soms ook officieren die leden aan Battle stress en/of shellshock werden als zodanig niet (h)erkend, enkele kwamen aan hun einde voor het vuurpeloton wegens (vermeende) desertie. Pas later zijn enkele van hen gerehabiliteerd. Het onderscheiden van geestelijke verwondingen is van later datum, maar wordt niet altijd door een ieder (h)erkend. Dit kan leiden tot veel misverstanden.

Onderscheidingen

Heel algemeen kan gesteld worden dat de meeste landen als eerste onderscheiding strepen op de mouwen van de uniform instelden als blijk van onderscheiding voor individuele gewonde militairen.

	Britse gewonden streep

Gewondenstrepen

De gewondenstreep werd in de meeste gevallen gedragen op de rechtermouw van het uniform. (de linkermouw werd gereserveerd voor het aantal dienstjaren). De gewondenstrepen waren van stof (in sommige landen van diverse kleuren om onderscheid te maken in manschappen/onderofficieren en officieren) of van metaal. Met name de landen van het Gemenebest kennen een metalen gewondenstreep. In Oostenrijk-Hongarije werd de gewondenstreep gedragen op de pet; dit was een geheel eigen manier van dragen en komt, zover bekend, in geen enkel ander land voor.

Medaille en Onderscheidingen voor Verwondingen

Opengewerkte gewonden badges		Standaard gewonden badges

In de meeste gevallen en bij de meeste landen wordt een badge ingesteld. De badge kan met een speld worden gedragen op het uniform en heeft geen lint. Bekende voorbeelden zijn de Duitse gewondenbadges, die in drie klassen zijn uitgevoerd, zwart voor 1 tot en met 2 verwondingen, zilver voor 3 tot en met 4 verwondingen en in goud voor 5 of meer verwondingen. In de Eerste Wereldoorlog is in Duitsland nog een onderscheid gemaakt in het gewond raken bij de marine of het leger, de krijgsmachtdelen hadden elk een eigen badge. In de Tweede Wereldoorlog is maar één badge, de legeruitvoering, ingesteld en voorzien van een hakenkruis. De badge werd bij een zware verwonding, die eventueel leidde tot invaliditeit, direct in een zilveren dan wel in een gouden variant uitgereikt.

	Onderscheiding voor geestelijken

Duitse oorkonde

In sommige boeken over (Duitse) onderscheidingen staat een gewonden onderscheiding voor geestelijken beschreven. In de archieven is deze onderscheiding echter niet terug te vinden, nader onderzoek heeft uitgewezen dat het hier gaat om een gewonden onderscheiding uit de Tweede Wereldoorlog waar het middenstuk uitgehaald is en waar vervolgens een zwart kruis op is gesoldeerd.

Oostenrijk-Hongarije heeft ook hier weer voor een heel eigen wijze van onderscheiding gekozen. De medaille is steeds hetzelfde, alleen het lint verandert. Bij elke verwonding kwam er een streep bij op het lint, tot een maximum van vijf strepen. De linten waarop geen strepen voorkwamen waren bedoeld om invaliditeit te onderscheiden.

Oostenrijks / Hongaarse onderscheiding met diverse linten		Roodkruis op lint van België		Gesp op lint van Portugal

België en Portugal hebben doormiddel van gespen op het lint (vermoedelijk van de medaille van de slag) willen aangeven of betrokkene gewond is geraakt.

Naast badges en medailles hebben verschillende landen ook alleen een lint uitgereikt (Frankrijk en Polen) deels wellicht uit een kostenoogpunt, deels wellicht om andere motieven. Later is in Frankrijk, door met name veteranen organisaties, bij het lint een medaille bedacht. Van deze medaille zijn vele verschillende types (ongeveer 9) die steeds terugkomen op de diverse uniformen.

Frans lint met ster		Franse onderscheiding voor burgergewonden		Twee typen Franse medailles

 Burgerslachtoffers

Naast onderscheidingen voor gewonde militairen is soms ook de onderscheiding bedoeld voor burgerslachtoffers. In sommige gevallen, zoals de onderscheiding die pas is uitgegeven in de VS, is deze speciaal gemaakt voor burgerslachtoffers. Andere landen die speciaal voor burgerslachtoffers een onderscheiding ingesteld hebben zijn onder andere Japan, Spanje en Frankrijk. De jongste ontvanger in Frankrijk was een baby van 2 maanden oud die bij een lucht aanval op Parijs in 1917 gewond raakte.

Andere onderscheidingen

Er zijn meer landen in de Eerste Wereldoorlog geweest die onderscheidingen hebben uitgegeven. Onderstaande figuren geven verschillende onderscheidingen weer.

Hongaarse onderscheiding voor verwondingen		Bulgaarse gewondenonderscheidingen (1 en 2 maal gewond)		Italiaanse onderscheiding voor gewonden

Roemeense onderscheiding voor gewonden		Amerikaanse onderscheiding voor verwondingen (purple heart)

Lijst van ingestelde onderscheidingen voor verwondingen
Zie Bijlage

Noten

(1) Handboek voor de soldaat 13e druk 1961.
(2) Graves, Robert, Dat hebben we gehad, (Amsterdam 1980) p 219
(3) Hemingway, Ernest, Afscheid van de wapenen, (Amsterdam 1961) p 51-53

Website www.geocities.com/Athens/Acropolis/3456/

Boeken

1. Bergen, L. van, Zacht en Eervol (lijden en sterven in de Groote Oorlog), (Den Haag 1999)
2. Borch III, F.L. & Brown, F.C., The Purple Heart, a history of America´s oldest decoration, (New Jersey 1996)
3. Hamelman, W.E., German wound badges 1914-1936-1939-1944-1957, (Dallas zd)
4. Houston, A.H. & Koundakjian, V., Wound medals, insignia and next of kin awards of the Great War, (Parma Heights (VS), 1995)
5. Michaelis, R., Die Geschichte der Deutschen Verwundeten Abzeichen, (Erlangen 1992)
6. Zabarylo, J.M., Wound medals Badges and Next of kin awards of the world, (Winnipeg 1999)