Verslag lezingen studiedag (Eric Wils)

Op vrijdag 7 november 2014 organiseerde de SSEW, wederom in samenwerking met de Erasmus School of History, Culture and Communication (Erasmus Universiteit) uit Rotterdam haar najaarsstudiedag. De bijeenkomst vond dit keer plaats in De Koningshof te Doorn. Deze locatie bevindt zich vlakbij Huis Doorn en dit gaf de gelegenheid om de circa 90 deelnemers aan de studiedag een bezoek te laten brengen aan het pas geopende museum over Nederland en de Eerste Wereldoorlog.

Prof. dr. Hein Klemann van de Erasmus Universiteit was weer bereid gevonden om als dagvoorzitter te fungeren voor de studiedag. Hij refereerde in zijn opening aan de stroom publicaties die momenteel verschijnen en de vele activiteiten die plaatsvinden verband-houdend met de honderdjarige herdenking van de Eerste Wereldoorlog.
SSEW-voorzitter Anton Kruft gaf in zijn inleiding een overzicht van de lopende activiteiten die de Stichting momenteel onderneemt en waarover hij in zijn ‘Bericht van de voorzitter’ in de Nieuwsbrieven regelmatig rapporteert. Een daarvan is de relatie met Museum Huis Doorn dat door de Nederlandse regering is benoemd tot officiële ‘Plaats van Herinnering van de Eerste Wereldoorlog in Nederland’. Het lijkt dan ook logisch om de studiedagen de komende jaren in Doorn te houden.

Als thema van de najaarsstudiedag was de oorlog in 1914 gekozen. Voor de lunch spraken daarover achtereenvolgens:

1. Aris Gaaff: ‘De oorlogswetten in de Rijksdag in augustus 1914. Hoe op een achternamiddag Duitsland financieel-economisch werd omgebouwd’

Aris Gaaff gaf een gedetailleerd verslag van de behandeling van de oorlogswetten in de zitting van de Duitse Rijksdag op 4 augustus 1914. In een half uur tijd werden de oorlogskredieten unaniem goedgekeurd en werd het hele Duitse geldwezen zonder discussie overhoop gehaald. Maar liefst 17 oorlogswetten werden er doorheen gejaagd waarvan de consequentie totaal niet werd overzien. Dat zou pas later in de oorlog duidelijk worden. De Duitse kanselier Bethmann Hollweg wist door behendig te opereren daarvoor ook de steun van de gehele socialistische SPD, de grootste partij in de Rijksdag, te verwerven ondanks dat haar leider Hugo Haase tegen was. Aris Gaaff concludeerde dat 4 augustus 1914 een belangrijke en bewogen dag was geweest in de Duitse geschiedenis, maar zeker niet tot in alle eeuwigheid één van de grootste.

2. Pauline Onderwater: ‘Generaal Snijders en de mobilisatiën van 1914’

Pauline Onderwater besprak het in 1927 verschenen boek De mobilisatiën van de groote Europeeschse mogendheden in 1914 en de invloed van de generale staven op het uitbreken van den wereldoorlog geschreven door de voormalige Nederlandse opperbevelhebber generaal C.J. Snijders en zijn stafchef luitenant-generaal R. Dufour. Het boek werd opgesteld voor het Nederlandse comité tot onderzoek naar de oorzaken van de oorlog. Snijders en Dufour wezen op de belangrijke rol van Rusland en Frankrijk in het uitbreken van de oorlog en dat de Duitse generale staf juist voorzichtig had geopereerd in de julicrisis van 1914. De Russische mobilisatie was volgens hen de oorzaak van de Duitse oorlogsverklaring. Uiteraard leidde het boek tot felle discussie in het interbellum met voor- en tegenstanders van de visie van de beide generaals. En die discussie over de schuldvraag gaat tot op de dag van vandaag door.

Het ochtendprogramma was hiermee afgesloten en het gezelschap liep vervolgens naar het nieuwe WO I museum bij Huis Doorn. Na dit bezoek werd de lunch geserveerd in de Maartenskerk die verbonden is met de Koningshof.

Na de lunch spraken achtereenvolgens:

3. Rian van Meeteren: ‘De Slag om Luik, 4-16 augustus 1914’

Rian van Meeteren deelde de Slag om Luik in drie fases in. In de eerste fase, de ‘Handstreich’ van 4-6 augustus, moest de Duitse infanterie de Maas oversteken en de forten rond Luik aan de keelzijde veroveren. Dat mislukte door felle Belgische tegenstand en in de tweede fase van 7-12 augustus moest de artillerie het werk gaan opknappen. De forten werden met de gangbare 210 mm kanonnen beschoten. Tegelijkertijd werden de zware 420 mm mortieren, de Dikke Bertha’s, naar het front vervoerd. Op 12 augustus begon vervolgens de derde fase met de inzet van de zware artillerie. Op 15 augustus werd het fort van Loncin kapot geschoten en een dag later gaven de laatste twee forten zich over. De weg was aldus vrijgemaakt voor de verdere Duitse opmars die door de Slag om Luik ongeveer vier dagen was opgehouden. Tegelijkertijd was voorkomen dat het Duitse leger alsnog door Zuid-Limburg zou optrekken, mocht de vesting Luik niet zijn gevallen.

4. Dannie ter Zweege: ‘Berichten uit de Grote Oorlog, Literatuur op een scharnierpunt’

Na het bulderen van de kanonnen was het tijd voor het knetteren van de letteren. Dannie ter Zweege leidde de aanwezigen langs de vele schrijvers en dichters die werden beïnvloed door de Grote Oorlog of daar later inspiratie uit haalden. Daarbij ging ze kris kras door de strijdende partijen. Van het oorlogsenthousiasme van augustus 1914 waar ook schrijvers als de Oostenrijker Stefan Zweig door besmet raakte tot de rauwe werkelijkheid van de oorlog die de Fransman Henri Barbusse al in 1916 beschreef in zijn boek Le Feu. Er ontstond de dadaïstische poëzie van de Vlaming Paul van Ostaijen met een zin als: ‘Visé marsj Luik mortieren’. Na de oorlog kwam de stroom romans pas goed op gang met als bekendste boek Im Westen nichts Neues van de Duitser en wereldburger Erich Maria Remarque. En de stroom is eigenlijk nooit opgehouden getuige het grote succes van de recente roman Oorlog en terpentijn van de Vlaming Stefan Hertmans.

5. Tom Tacken: ‘261 gezichten van de Grote Oorlog’

Tom Tacken mocht de rij sprekers afsluiten en begon met een inleiding op zijn in 2008 begonnen project om iedere week een Podcast te maken met een gesproken tekst van circa 15 minuten waarin een persoon uit de Grote Oorlog centraal staat maar die tevens als kapstok dient om het verhaal van de oorlog tussen 28 juni 1914 en 28 juni 1919 te vertellen. Vervolgens las hij twee van zijn verhalen uit 1914 voor. De aflevering over de moord op de Franse socialistische voorman Jean Jaurès aan de vooravond van de oorlog met de conclusie dat ook de socialisten voor de oorlog kozen. De tweede aflevering ging over beeldend kunstenares Käthe Kollwitz en het verdriet over de dood van haar 18-jarige zoon Peter die op 23 oktober 1914 in de Westhoek sneuvelde. En over haar jarenlange worsteling om zijn dood in het beroemde beeld van het treurend echtpaar te vatten zoals dat op de Duitse militaire begraafplaats Vladslo staat.

Na de sprekers was het woord weer aan de voorzitters.
Anton Kruft reikte aan Frank Louhenapessy, hoofd bedrijfsvoering van het Museum Huis Doorn, de Kroniek De Grote Oorlog nr. 29 uit. De inhoud van het boek staat vermeld onder Boeken in deze Nieuwsbrief. In zijn dankwoord ging Frank Louhenapessy in op de dreigende sluiting van Huis Doorn in 2012-2013 en dat de herdenking van de Eerste Wereldoorlog de redding is geworden.

Hein Klemann reikte vervolgens de SSEW-scriptieprijs uit; zie Nieuwsbrief nr. 42 van september jl. voor de titels. Er waren vier kandidaten en de jury kon moeilijk tot een keuze komen en besloot uiteindelijk de prijs ex aequo toe de kennen aan Rian van Meeteren en Jelle Simons. De scriptie van Jelle Simons is opgenomen in de Kroniek nr. 29. De scriptie van Rian van Meeteren is te downloaden van het Digital Academic Repository van de Universiteit van Amsterdam (zie: dare.uva.nl).

De studiedag werd zoals gebruikelijk afgesloten met een informele borrel die in de Maartenskerk werd geschonken. Organisator Henk van der Linden is alweer begonnen met de voorbereiding van de volgende studiedag, die op vrijdag 17 april 2015 gaat plaatsvinden in De Koningshof te Doorn. Er is geen algemeen thema en bijdragen van sprekers zijn welkom. Over het exacte programma zal u vanzelfsprekend in het eerste kwartaal van 2015 worden geïnformeerd, maar de datum kan alvast worden genoteerd.

overzicht: