SSEW studiedag 7 november 2014 in Doorn - inleidende rede

Rede van SSEW-voorzitter Anton Kruft ter opening van SSEW-studiedag, 7 november 2014

Allereerst een welkom aan de SSEW-donateurs, genodigden en genomineerden voor de SSEW-scriptie-prijs 2014 en voor het eerst hier in Doorn. En dat is niet toevallig.


Museum Huis Doorn
Zoals wij u al eerder over de ontwikkelingen van de herdenkingen rondom de Eerste Wereldoorlog op de hoogte hebben gehouden via de SSEW-website onze Nieuwsbrief en introducties tijdens de vorige Studiedagen, is een belangrijke reden waarom we hier zijn het feit dat Huis Doorn op haar landgoed een nieuw museum heeft geopend met als titel: ”Tussen Twee Vuren”. En zoals u in de aankondiging van de deze dag heeft gelezen bestaat de mogelijkheid dit museum te bezoeken. In dit herdenkingsjaar van de Eerste Wereldoorlog heeft Huis Doorn zich met dit WO I museum gepresenteerd als het fysieke centrum in Nederland als het gaat om de herinnering aan de Eerste Wereldoorlog.
Gezien deze ontwikkeling en de nauwe relatie die er bestaat tussen de SSEW en Huis Doorn is in overleg met Professor Hein Klemann van de Erasmus Universiteit besloten hier in Doorn voortaan onze studiedagen te houden. Desalniettemin blijven wij ons verheugen in het dag-voorzitterschap van professor Klemann als vertegenwoordiger van de “Erasmus School of History, Culture & Communication” en die als geen ander de boeiende lezingen van onze studiedagen kan introduceren, de daaruit voortkomende vragen zo behendig coördineert en ons van advies dient m.b.t. de kwaliteit van de lezingen.

1914
Intussen zijn we qua kalender beland in de Eerste Wereldoorlog, precies 100 jaar geleden. Na de moord op 28 juni 1914 op de Franz-Ferdinand en zijn vrouw in Sarajevo en het politiek geharrewar tijdens de julimaand brak dan de “Grote Oorlog” uit. Een sluimerend regionaal conflict tussen Oostenrijk-Hongarije - geruggesteund door Duitsland - en Servië werd, zoals we allen weten, opgeschaald tot een continentale oorlog vanwege de deelname van Rusland en Frankrijk in dat conflict. En die continentale oorlog werd vervolgens een wereldoorlog toen het Britse Rijk met haar dominions (w.o. Canada, Nieuw Zeeland, Australië, India, Zuid-Afrika) zich bij Rusland en Frankrijk aansloten. Daarmee was het Duitse Rijk aan drie kanten ingesloten: in het oosten door de Russen, in het westen door de Fransen en in het noorden door de Britse vloot.

Kroniek nr. 29
En aansluitend aan deze problematiek van 1914 wil ik graag uw aandacht vragen voor onze Kroniek nr. 29 die we vandaag uitgeven. Want, zoals wij u eerder te kennen hebben gegeven staan de Kronieken die we in november uitgeven in het teken van de oorlogshandelingen van dat specifieke jaar; nu dus van het jaar 1914.
In deze Kroniek, geeft Hans Andriessen aan welk de betekenis was van de Russische Mobilisatie eind juli 1914, dat voor Duitsland gelijk stond aan een oorlogsverklaring – een geladen pistool van Rusland tegen het voorhoofd van Duitsland - zoals de Britse historicus Niall Fergusson het zo beeldend uitdrukt! Want overeenkomstig het geheime militaire verdrag van 1892 tussen Frankrijk en Rusland zou een mobilisatie van de één automatisch de mobilisatie van de ander inhouden met de uiteindelijke bedoeling gezamenlijk Duitsland binnen te vallen. 
Volgend daarop belicht Guide Latré de achtergronden waarom de Britten aan de oorlog deelnamen in zijn bijdrage: “Nooit meer die onschuld: wat bezielde de Britten in 1914?”.
Voorts beschrijft Jelle Simons hoe de mobilisering en militarisering van het Britse voetbal in de Eerste Wereldoorlog tot stand kwam. Voetbal is oorlog! Voetbal in de vuurlinie! Bekend is dat vele bestaande Britse voetbalteams, die zich in clubverband als vrijwilligers in het leger hadden aangemeld, soms in zijn geheel tijdens één bepaalde veldslag omkwamen. 
In de hectiek van diplomatieke acties, mobilisaties en oorlogsverklaringen werd het Von Schlieffenplan van de plank gehaald en trokken in de maand augustus de Duitse troepen door België om Frankrijk vanuit het noorden aan te vallen ten einde daarna de Russische legers aan het Oostfront te bestrijden. 
Dit militair-strategisch Von Schlieffenplan is nog steeds onderwerp van heftige discussies en in deze Kroniek gaat Randy Noorman daar verder op in en probeert in zijn artikel vast te stellen of dit plan nu een “mythe” was of “werkelijkheid”. Welke de strategie dan ook was, Duitse troepen rukten snel op tot aan de Marne en stonden in september tot op 40 km van Parijs. De Franse regering was al uitgeweken naar Bordeaux. 
Door o.m. strategisch geblunder van enkele Duitse generaals, werd het plan om Parijs heen te trekken niet uitgevoerd, waardoor Franse en Britse legereenheden via een flankaanval de Duitse opmars tot staan brachten. Daarop trokken de Duitse legers zich terug op de lijn Verdun – Reims om zich te hergroeperen. Maar van een nieuwe aanval kwam het niet meer, want de Duitse troepen moesten zich ingraven teneinde de daaropvolgende aanvallen van de Fransen en Britten te kunnen weerstaan. De bewegingsoorlog was daarmee een loopgraven oorlog geworden, die vele maanden en jaren zou duren. Niet terug naar huis met Kerstmis. Het enthousiasme voor een oorlog, als dat er nog was, veranderde in treurnis en ellende. Inderdaad, zoals Johan van Dyuse in deze Kroniek schrijft: “It is no milk & honey over here, I tell you”. Ook het idee van nogal wat Britten, dat oorlogsvoering een soort sport was verwaterde al snel. 
In deze Kroniek wordt door Tom Duurland nog ingegaan op enkele persoonlijkheden in Duitsland die een belangrijke rol speelden in de oorlog, door Kroonprins Wilhelm van Pruisen en Rupprecht van Beieren te portretteren. En tot slot wordt in een bijdrage van James Scharinck licht geworpen op Nederland en haar diplomaten, die tegen het einde van de oorlog toen de Duitse keizer naar Nederland uitweek, geconfronteerd werden met - zoals hij schrijft - een “fait accompli”.

Kerst 1914
Deze Kroniek verschijnt op het moment dat de wereld herdenkt dat het 100 jaar geleden is dat de Eerste Wereldoorlog uitbrak. Een oorlog die enkele maanden zou duren: met Kerst en Oud & Nieuw 1914 weer thuis. Daar kwam niets van. Hooguit een kerstfeestje aan het front in de loopgraven. En als het even meezat ook nog een kerstfeestje tezamen met de vijand uit de tegenoverliggende loopgraven, want het waren tenslotte allemaal “mensen”. En de Kerst was bij uitstek het moment waarbij de naakte absurditeit van die oorlog tot die soldaten doordrong. De politici en legerleiding van de strijdende partijen riepen deze spontane toenadering een halt toe en dwongen hun “mensen” zich weer als “soldaten” te gaan gedragen. De “overwinning” moest behaald worden. In de daarop volgende 4 jaar van oorlogsvoering zouden nog vele miljoenen van hen de dood vinden. De politici en legerleiding , die hen daartoe dreven, bleven buiten schot, en kregen na de oorlog hun standbeelden en werden straten en pleinen naar hen vernoemd. De miljoenen soldate die omkwamen stierven in anonimiteit met op z’n best een houten kruis boven het graf!

Publicaties
Dames en heren, naast de Kroniek nr. 29, die vandaag verschijnt en bij de boekenstal van Uitgeverij Aspekt verkrijgbaar is, wil ik graag de aandacht vestigen op andere publicaties van de SSEW, waar onze vicevoorzitter Henk van der Linden, als eindredacteur druk mee in de weer is. Allereerst verschenen vorig jaar de bundels “België in de slagschaduw van de Eerste Wereldoorlog“ en “Het dramatische jaar 1914” En per heden verschijnt de bundel “Het dramatische jaar 1915” met tal van interessante artikelen en analyses door historisch deskundigen bijeengebracht. En het ligt in de bedoeling dat voor ieder van de oorlogsjaren een bundel van dat type zal worden uitgegeven.
Voorts is de planning dat naast de publicaties die een chronologie aangeven zoals de twee die ik daarnet noemde, ook bundels zullen verschijnen die een geografische benadering voorstaan. Zo is in mei van dit jaar een bundel verschenen met als titel “Amsterdam en de Eerste Wereldoorlog”. Zoals u heeft kunnen lezen in onze Nieuwsbrief hebben wij dit boek begin juni aan kunnen bieden aan de burgemeester van Amsterdam, Eberhart van der Laan, die daarover zeer verguld was en in zijn aanstekelijk optimisme aankondigde ook donateur van de SSEW te willen worden.
Maar zoals u ziet, staan er meerdere bundels met geografische strekking op het programma, zoals Noord Brabant, Gelderland, Zeeland, Limburg en zal er een boek worden uitgebracht over ’s-Hertogenbosch; tenslotte komen onze vicevoorzitter en secretaris daar vandaan. En tot slot nog een andere belangrijke publicatie. Dit betreft de publicatie over het Proces Wilhelm II, waar Hans Andriessen al zo’n kleine 10 jaar aan werkte en nog werkt en naar verwachting in september 2015 op het landgoed van Kasteel Amerongen het licht zal zien. Zodra daar meer over bekend zal zijn lichten wij u in, want het ligt in de bedoeling dat daaromheen het e.e.a. zal worden georganiseerd, zoals een conferentie (misschien wel een internationale), lezingen, etc. Gezien de kosten daarvan wordt een vorm van crowd-funding overwogen, waarbij ook u gevraagd zal worden daaraan deel te nemen.

Nieuwsbrief en website
Ik had nu even stil willen staan bij vormen van communicatie die wij als bestuur met u als donateur hebben. Ieder kwartaal krijgt u de SSEW-Nieuwsbrief toegezonden, met daarin veel informatie over verschenen boeken, tentoonstellingen, websites die bezocht kunnen worden enz. Eric Wils is de grote drijvende kracht achter deze informatiestroom, maar het kan gebeuren dat er tussentijds ontwikkelingen zijn, die dan net tussen één van de Nieuwsbrieven plaatsvinden en dus niet de aandacht krijgen die het toekomt. Vandaar dat we een website hebben die door Sander Wegereef met veel enthousiasme en deskundigheid wordt bijgehouden en deze zoveel mogelijk van actuele informatie voorziet, zodat u weet wat er zoal gebeurt. Zo geven we per provincie informatie over wat er zoal aan herdenkingsactiviteiten in het land plaatsvinden. Daarin worden berichten opgenomen die wij van onze donateurs en partners in het land toegezonden krijgen. Daar en buiten verschijnt per ieder week op onze website één of meerdere krantenartikelen die precies 100 jaar geleden het Nederlands lezerspubliek van toen werd aangeboden. Dit geeft een zeer interessant beeld van hoe de journalistiek het lezerspubliek in ons land over de oorlog voorlichtte.

EersteWereldoorlog.nu
In dit verband wil, ik ook graag de aandacht vestigen op het coördinatieplatform “EersteWereldoorlog.nu”, wat een initiatief is van Huis Doorn, het NIOD en het Openlucht Museum en waar de SSEW partner van is. Dit initiatief kon tot stand komen vanwege een aanzienlijke subsidie van de ministeries van Buitenlandse Zaken en OCW en zal tot aan 1919 in de lucht blijven. De functie van dit digitaal coördinatieplatform zal vooral liggen op het vlak van informatievoorziening en laagdrempelige informatie over activiteiten die op de een of ander manier te maken hebben met de Eerste Wereldoorlog, zoals herdenkingen, tentoonstellingen, plaatselijke initiatieven, e.d.. Zodra het gaat om puur inhoudelijke aspecten van de oorlog, zullen professionele organisaties w.o. de SSEW daar invulling aan geven.

Overige activiteiten SSEW
Graag wil ik nog uw aandacht vestigen op een aantal activiteiten van de SSEW die in dit jaar tot resultaat hebben geleid, zoals:
• Het lopende onderwijsprogramma met de Volksuniversiteiten waar wij in dit jaar een 10-tal cursussen in Nederland hebben gerealiseerd.
• Daarnaast hebben wij een kleine 20-tal lezingen door het hele land door gegeven aan historische verenigingen, heemkundekringen en diverse andere maatschappelijke organisaties.
• Ook hebben wij bij de opzet en het verschijnen van twee nummers van Thema Tijdschriften, ondersteuning kunnen geven op zowel institutioneel- als op inhoudelijk niveau. De twee nummers verscheen onder de titels:
- Nederland en de Eerste Wereldoorlog
- Huis doorn en de Eerste Wereldoorlog
• T.a.v. het project Belgische vluchtelingen, kan ik melden dat we nu in gesprek zijn met een Vlaamse genealogische organisatie om tezamen een database te maken van alle vluchtelingen die na 1914 besloten tot het einde van de oorlog in Nederland te blijven. Voorts ligt het in de bedoeling dat in november 2015 een film met nieuw materiaal, dat opgeslagen ligt in het Eye Filmmuseum te Amsterdam te ontsluiten. Dit zal verschijnen als een DVD tezamen met een boekpublicatie, inhoudende een selectie van artikelen die door de vluchtelingen zelf in de diverse kamp-krantjes werden geschreven en uitgegeven. Het project wordt in nauwe samenwerking uitgevoerd door de filmers die eerder een DVD/boek uitgaven over de “Timbertown Follies”, het verhaal over geïnterneerde soldaten in Groningen.
• Zo is ook het project rond de schilder Jan Sluijters gerealiseerd. Sluijers was de man die tijdens de oorlogsjaren politieke sportprenten maakte voor het weekblad “De Nieuwe Amsterdammer. I.s.m. de kunstenaar Rob Scholte is in het Fundatie Museum in Zwolle nu en tentoonstelling geopend waar tot het einde van dit jaar de 78 steendrukken van Jan Sluijters te bewonderen zijn. En zeker mag niet onvermeld blijven, dat Hans van Lith, bij velen van ons bekend als een WO I deskundige, alle prenten van een historische context heeft voorzien, zodat wij anno 2014 precies weten op welke gebeurtenissen deze prenten 100 jaar geleden betrekking hadden.
• Naast het Fundatie museum in Zwolle hebben wij ook inhoudelijke ondersteuning kunnen geven aan het Flehite Museum in Amersfoort, De Casteelse Poort in Wageningen en het Centre Céramique in Maastricht waar nu tentoonstellingen over WO I plaatsvinden.
En, last but not least, een project dat wel geen exclusief SSEW project is, maar wat wel met warme belangstelling werd gevolgd, m.n. “De massagraven aan de Nederlandse kust”, waar Henk van der Linden aan heeft gewerkt en waarover we u ook in onze laatste Nieuwsbrief op de hoogte hebben gesteld. Dat heeft geresulteerd in een officiële overheidsherdenking in Chatham en later in Den Haag/Scheveningen, waar in het Muzee Scheveningen een tentoonstelling is ingericht over het lot van de drie Britse Kruisers die op 22 september 1914 door een Duitse U-boot tot zinken werden gebracht en waar zo’n 1500 man om het leven kwamen. En binnen niet al te lange tijd zal daar ook een DVD over verschijnen met opnamen van de drie kruisers op de Noordzee-bedding en deze nu dienen als een tehuis voor de vele vissoorten en een heel apart beeld geven van hoe leven en dood met elkaar verbonden zijn.

SSEW-Scriptieprijs 2014
Vandaag gaat een onafhankelijke jury ook een uitspraak doen over vier ontvangen scripties betrekking hebbende op WO I en gaan zij dingen naar de SSEW-Scriptieprijs 2014, t.b.v. € 1.000.–. De onafhankelijke jury van deskundigen heeft zich over de scripties gebogen en zijn tot een uitspraak gekomen. In het middagprogramma zal uitslag na de lezingen bekend worden gemaakt.

In memoriam
Maar voor het zover is moet ik u ook op de hoogte stellen van een wat minder prettig bericht, namelijk van het overlijden van drie van onze actieve donateurs, die regelmatig bij onze studiedagen aanwezig waren en bij een groot aantal van u zeker bekend zijn. Dit zijn:
• Paul Jongebreur
• P.H. Soeters
• Luuc Mergier
Mag ik u verzoeken hen staande een klein moment te gedenken?

Lezingen
Dames en heren, we gaan dan nu luisteren naar en hopelijk ook discussiëren over de vijf lezingen die we vandaag aan u presenteren, m.n.:
• Aris Gaaff: ‘De oorlogswetten in de Rijksdag in augustus 1914’.
• Pauline Onderwater: ‘Generaal Snijders en de mobilisatiën van 1914’.
• Rian van Meeteren: ‘De Slag om Luik, 4 – 16 augustus 1914’.
• Dannie ter Zweege: ‘Berichten uit de Grote oorlog; Literatuur op een scharnierpunt
• Tom Tacken: ‘261 Gezichten van de Grote Oorlog’.

Hierbij open ik de SSEW-Studiedag en geef daartoe graag het woord aan de dagvoorzitter prof. Klemann.

Anton Kruft, Voorzitter Stichting Studiecentrum Eerste Wereldoorlog

overzicht: