De schuldvraag

Door: J.H.J. Andriessen

 

‘Zo vanzelfsprekend als men ten aanzien van de Tweede Wereldoorlog kan stellen dat het nationaal socialisme hem ontketende, zo ingewikkeld ligt het vraagstuk wat betreft de Eerste Wereldoorlog.(1914-1918). Weliswaar noemde de Duitse historicus Fritz Fischer de Duitse houding vóór 1914 agressiever en nationalistischer en de Duitse oorlogsdoelen duidelijker dan die van de andere landen waardoor haar schuld aan het ontstaan van de oorlog groter zou zijn’, maar….zo schreef de Nederlandse historicus Dr.P.M.Luykx (1940) in het voortreffelijke boek Veranderende Grenzen 1815-1919:

‘algemeen aanvaard zijn deze stellingen nimmer’

en hij voegde daar aan toe:

’Wat het verdrag van Versailles over de schuldvraag vaststelde is in elk geval onjuist’.

 

Met deze opmerkingen voegde Luykx zich bij die kleine minderheid van historici die hun twijfel uitspraken over de juistheid van de bewering , vastgelegd in artikel 231 van het Verdrag van Versailles, dat Duitsland als enige schuld had aan- en verantwoordelijk was voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. een oorlog die 4 jaar zou duren, zo’n dertig miljoen slachtoffers kostte en de wereld voorgoed van aanzien veranderde.

 

Het was in de vijftiger jaren dat tijdens een bijeenkomst van internationale historici te Verdun, een gezamenlijke verklaring werd uitgegeven waarin gesteld werd dat het ontstaan van de Eerste Wereldoorlog niet de schuld was van slechts één land of één bevolking, maar het gevolg van een complex van oorzaken en reacties. Een opzienbarende verklaring welke toentertijd echter maar weinig aandacht kreeg. De interesse in de Eerste Wereldoorlog en alles wat daar mee te maken had was, zo kort na de Tweede Wereldoorlog, natuurlijk ook nog niet zo groot.

Inmiddels echter staat de oorlog van 14-18 weer meer in de belangstelling en men zou dan ook verwachten dat men bij het onderzoek naar de werkelijke oorzaken van het ontstaan van die oorlog, zou kunnen putten uit een scala van historische studies met nieuwe meningen en standpunten. Opvallend genoeg is dat echter niet zo. In grote lijnen wordt de rol van Duitsland vóór 1914 door de meeste historici nog steeds op welhaast de zelfde wijze geschetst als direct na 1918 het geval was.

 

Het feit dat toegegeven moest worden dat Duitsland niet de hoofdschuldige aan de oorlog was geweest had nauwelijks of geen consequenties voor de beschrijving van haar rol en die van de geallieerde landen in die dagen en dat mag toch wel verbazingwekkend genoemd worden.

Als Duitsland dan niet schuldig was of niet alleen schuldig, wie was- of waren dat dan wel? En wat moeten we dan aan met artikel 231 van het Verdrag van Versailles waarin Duitsland toch de volledige verantwoordelijkheid voor het ontstaan van de oorlog werd aangezegd en waarop de op haar toegepaste strafmaatregelen waren gebaseerd. Indirect was het ‘Verdrag van Versailles’ en speciaal artikel 231 toch mede verantwoordelijk voor het ontstaan van het Duitse nationaalsocialisme en het naziregime?

En waarom drongen de Duitsers zelf niet opnieuw op rehabilitatie aan? De ‘Verklaring van Verdun’ was toch een unieke kans om zich van een zeer belastend stuk verleden te ontdoen?

En waarom waren voornoemde internationale historici niet duidelijker en lichtten ze hun verklaring niet nader toe?

 

Als Duitsland niet alléén schuldig was, wat was dan de rol van de andere participanten in die oorlog? Moesten de latere Duitse verklaringen dat de oorlog hen was opgedrongen dan wellicht toch serieus worden genomen?

Maar zou het het dan niet noodzakelijk worden de verklaringen van de geallieerden in dat drama eens opnieuw kritisch te bestuderen, nu vanuit de gedachte dat hun rol mogelijk niet zo onschuldig is geweest als nogal eens werd beweerd?

Kortom, de ‘verklaring van Verdun’ had feitelijk een enorme opschudding teweeg moeten brengen maar verrassend genoeg deed het dat niet.

 

Opvallend is dat veel hedendaagse historici vlot erkennen dat men Duitsland niet meer als de alleen schuldige ziet maar dat de interesse om dan de juiste gang van zaken te onderzoeken, minimaal blijkt te zijn. Natuurlijk, in de twintiger jaren waren er historici van naam, die reeds toen om herziening van artikel 231 van het Verdrag van Versailles riepen of op z’n minst hun grote twijfel over de geldigheid van dat artikel, dat Duitsland als de enige schuldige aanwees,uitspraken.

De Amerikanen liepen daarbij voorop. Niet alleen weigerde het Amerikaanse Congres het ‘Verdrag van Versailles’ te ondertekenen en verwierp de Amerikaanse delegatie bij de vredesbesprekingen nadrukkelijk óók artikel 227 (waarin de Duitse keizer als oorlogsmisdadiger werd opgevoerd om wiens uitlevering moest worden gevraag), ook bekende Amerikaanse historici als Sydney Fay, Barnes, Owen e.a. publiceerden indrukwekkend feitenmateriaal waarin ze het ‘Verdrag van Versailles’ en beide artikelen veroordeelden. Ook van Duitse zijde werd destijds uiteraard een vloed van feiten aangedragen. De Weimanregering stelde zelfs een Parlementaire Enquêtecommissie in die opdracht kreeg de schuldvraag te analyseren waarbij ze gebruik maakte van de beëdigde verklaringen van de belangrijkste betrokkenen. Tenslotte waren daar dan ook nog publicaties van enkele Britse en Franse schrijvers en historici die hun steentje bijdroegen aan de herzieningsgedachte.

 

Hun stem echter werd niet gehoord, Aan hun argumenten werd uiteindelijk geen aandacht besteed, de tijd was er niet rijp voor en de pogingen om tot herziening van de schuldvraag te komen werkten alleen maar averechts.

Daar kwam nog bij dat in de dertiger jaren, met de opkomst van het nationaal-socialisme,het uitdragen van de dolkstoottheorie door de nazi’s en hun verklaringen dat de Duitsers verraden zouden zijn, olie op het vuur betekende. Men was nu nog minder dan ooit geneigd de oorzaken van de Eerste Wereldoorlog nog eens nauwkeurig te onderzoeken en de later gepleegde schanddaden van de nazi’s in de Tweede Wereldoorlog versterkten die antihouding natuurlijk nog verder.

 

Pas in de zestiger jaren van de twintigste eeuw kwam er weer wat meer belangstelling voor het onderwerp maar door de publicatie van ‘Griff nach der Weltmacht’ van de Duitse historicus Fritz Fischer, die de schuld en verantwoordelijkheid voor de Eerste Wereldoorlog weer voornamelijk bij Duitsland legde, ontstond er een enorme discussie tussen voor- en tegenstanders die echter niet leidde tot een eenduidig en duidelijk standpunt.

Fischers publicatie maakte veel indruk en wellicht dienen we hier dan ook de oorzaak te zoeken van het m.i geweldige historische manco dat thans voor ons ligt namelijk het feit dat de waarheid over de schuldvraag nog steeds niet echt boven tafel is gekomen. En ook dat is weer uiterst merkwaardig omdat er niet alleen grote kritiek mogelijk is op Fischers standpunten, die overigens voor een deel al weer zijn achterhaald, maar vooral omdat er een overweldigende hoeveelheid bronnen beschikbaar is gekomen die aan duidelijkheid niets te wensen overlaten.

Men zou denken dat de historicus welhaast tot herinterpretatie gedwongen wordt wil hij althans de consequenties trekken uit de ‘verklaring van Verdun’ en uit het nu toch wel algemeen erkende feit dat de stelling dat Duitsland de enige schuldige is geweest, niet houdbaar is gebleken.

 

Ook de wetenschap dat in de meeste officiële staatsdocumenten uit die tijd (de z.g kleurboeken) dé facto grove vervalsingen voorkomen en de erkenning dat de officiële Britse geschiedschrijving over de Eerste Wereldoorlog (Edmonds) onbetrouwbaar is gebleken, leidde niet tot een herwaardering van het verdrag van Versailles met uitzondering van enkele sporadische publicaties over de werkelijke gang van zaken.

 

Het is tegen deze achtergrond dat ik al jaren lang pleit om de bronnen en documenten opnieuw tegen het licht te houden en te vergelijken om na te gaan of de rol van met name de aan de oorlog deelnemende geallieerde landen nog wel klopt met de gangbare mening die vandaag de dag nog steeds door velen als de enige juiste wordt geciteerd. Ik pleit voor een nieuw en neutraal onderzoek naar de oorzaken van het ontstaan van de Eerste Wereldoorlog omdat ik van mening ben dat de gangbare visie te veel gebaseerd is op met name Brits bronnenmateriaal, materiaal dat in veel gevallen blijkt onbetrouwbaar, eenzijdig en selectief te zijn. (Op de website van de SSEW heb ik daar enkele voorbeelden van gegeven.)

 

De in 1925 door het Amerikaanse blad „Cleveland Plain Dealer” gestelde vraag:

‘If Germany is not the offender,how are the millions of soldiers who bore arms against Germany, going to justify the war they fought, to their children and grand children?’

 

blijft actueel en wellicht zou zo’n door mij genoemd nieuw en neutraal onderzoek nieuw licht kunnen doen schijnen op deze pijnlijke vraag. Dat zou, bijna 100 jaar na het begin van dat drama dat wij thans Eerste Wereldoorlog noemen, m.i geen overbodige luxe zijn. In mijn boeken “De andere waarheid”en “De Mythe van 1918” heb ik gepoogd de discussie daarover alvast een aanzet te geven.

overzicht: