Reacties op de studiedag 16 mei 2008

Op het Forum Eerste Wereldoorlog werd met veel lof gesproken over de recentste studiedag
Enkele reacties

Drs. R. ter Sluis schrijft:

 

Het was een mooie dag.
Ik heb geen aantekeningen gemaakt, maar wil wel mijn indrukken weergeven.
Het was een volle bak qua aanmeldingen maar een aantal bezoekers kwam wat later binnen wegens de drukte op de wegen en een vorkheftruck op het spoor tussen Delft en Den Haag.
De dag als immer was perfect georganiseerd en uiteraard was er weer een nieuw boek te koop: De Grote Oorlog. kroniek 1914-1918, deel 17(!).

J. Schulten plaatste in zijn bijdrage over de laatste Duitse offensieven (Friedensturm) en de geallieerde opmars daarna, een aantal accenten die de (geallieerde) gevestigde beeldvorming enigszins nuanceren. Een voorbeeld daarvan was de rol van de tank, die toch slechts hoogstens als ondersteunend element in een vaste sector van elke oprukkende divisie kon functioneren. Ook de idee dat de Amerikanen de dag bij de saillant van Reims zouden hebben gered werd kritisch beschouwd.
Fijne verteller, Schulten, maar ‘tijdmanagementproblemen’ dwongen hem zijn verhaal wat af te raffelen op het einde.

Dick Van Galen Last had een enorm interessante bijdrage over de inzet van koloniale troepen in Europa. Hij legde daarbij wel de nadruk op de Afrikaanse soldaten in Frankrijk. Door middel van fantastische beelden (foto’s, tekeningen, posters, ansichtkaarten) werd door hem de beeldvorming en ook de cultureel-maatschappelijke implicaties aangegeven. Als een soort case-study liet hij de bezetting van het Rijnland zien door koloniale Franse troepen en de Duitse reactie daarop. Van Galen Last trok die beeldvorming ook nog even door naar de Tweede Wereldoorlog.
Ben ontzettend benieuwd naar zijn dissertatie die hij hierover voorbereidt.

Eric Wils probeerde in zijn bijdrage de rol van uitvinders weer te geven op en in de Great War. Als voorbeelden in hoeverre uitvindingen van invloed waren op het strijdverloop, fungeerden het gifgas en de tank. Wils voelde dat aangaande de tank, het gras al enigszins voor zijn voeten was weggemaaid door de eerste spreker. Over gas leek de conclusie dat het voornamelijk een psychologisch effect heeft gesorteerd tijdens de oorlog.

Hans Andriessen trakteerde het publiek op een uitermate gedegen verhaal over de invloed van de Russische (algemene!) mobilisatie op het begin van de Eerste Wereldoorlog. In overtuigende bewoordingen schetste hij het Europese machtsevenwicht vanaf 1894 tot aan de vooravond van 1914. Daarbij werd duidelijk getoond hoe dat evenwicht door het opzeggen van verdragen en aangaan van nieuwe overeenkomsten, binnen zeer korte tijd de kaart van Europa geheel anders kleurde. Een van de vaststellingen mag zijn dat met name de haviken in de Russische generale staf en de (politieke) omgeving van de Russsische tsaar Nicolaas een zeer zware stempel hebben gedrukt op het uitbreken van het conflict.
Volgens mij is deze bijdrage helemaal klaar om ergens gepubliceerd te worden?

Maurice Becker gaf een inzicht in het Osmaanse Rijk enige decennia voor het uitbreken van de oorlog. In een duidelijke en krachtige uiteenzetting vertelde hij over wat tsaar Nicolaas I de „zieke man van Europa” noemde. Daarmee werd dus niet Oostenrijk-Hongarije bedoeld! Conclusie van het betoog van Becker was dat het Osmaanse Rijk eigenlijk vanaf 1683 (toen het voor de poorten van Wenen stond) al een rijk in voortdurend verval was.
Daarnaast meent Becker dat de Eerste Wereldoorlog niet voor de Osmanen/Turken als een op zichzelf staand conflict moet worden beschouwd maar als eentje in de lange reeks oorlogen van de 19e eeuw tot in begin jaren 1920.
Al met al een heel inzichtelijk verhaal.

Eric Ebben tenslotte nam ons mee (bijna letterlijk in zijn enthousiaste bijdrage!) naar de Masurische meren. Door gebruik te maken van informatie over het Duitse leger kon hij het publiek goed informeren over de wijze van werken in de staven van de Duitse korpsen en het enige leger dat de verwachte Russische wals in Oost-Pruisen moet tegenhouden totdat Frankrijk in het Westen verslagen was. Ebben schetste het functioneren van de diverse generaals, roemde de Russische artillerie en eindigde zijn betoog met de gemiste kans van de Duitsers om ook het Eerste Leger van Rennenkampf te vernietigen.
Een bijdrage waarbij ik af en toe het gevoel had in de moerassen van Oost-Pruisen mee te marcheren!

Wie er niet was, die heeft wat gemist.

Rolf

De reactie van Eelke

 

Algemene indruk

Net als Rolf vond ik het een mooie dag, ik heb vrij veel (details) opgeschreven; een goed teken want dat betekent meestal dat er inhoudelijk interessante onderwerpen voorbij komen. En dat was zeker het geval, tel daar gepassioneerde en deskundige sprekers en een goede organisatie bij op en zie daar het recept voor een uitstekende zevende editie van de Studiedag Eerste Wereldoorlog. Ook was het natuurlijk weer prettig om forumleden en andere geinteresseerden in levende lijve te ontmoeten.

Hier mijn eigen korte impressie van de dag. Foto’s heb ik helaas niet gemaakt, ik heb wel de indruk dat veel van de aanwezigen ook de Studiedag in 2007 hebben bijgewoond. Om een indruk te krijgen hoe zo’n dag er dan uitziet verwijs ik je graag naar het fotoverslag van Adriaan ( http://www.forumeerstewereldoorlog.nl/viewtopic.php?t=12056 )

Na het welkomstwoord door de prettig strenge dagvoorzitter Prof. dr. Hein Klemann werd de inleiding voor de dag verzorgd door Hans Andriessen. Voor mij lag de kern van zijn betoog in de vaststelling van de stichting dat in het hedendaagse onderwijs niet altijd gebruik wordt gemaakt van nieuwe wetenschappelijke inzichten, maar in voorkomend geval gebruik wordt gemaakt van achterhaalde kennis en cliche beelden. Ook publicisten van naam maken zich hier soms schuldig aan. De stichting is actief bezig om deze zaken te corrigeren getuige de discussies die gevoerd worden via de website van de stichting ( www.ssew.nl ). Dat het van belang is om hedendaagse studenten (wellicht de historici van morgen) goede bagage mee te geven over dit onderwerp zal duidelijk zijn. Een wetenswaardigheid was verder dat gemeld kan worden dat vanaf 29 mei in Huis Doorn een expositie geopend zal worden over „Der Kaiser en Europa”.

Het laatste Duitse offensief

De eerste lezing was van militair-technische aard en ging diep in op de zogenaamde operatie Friedensturm. Deze operatie is uiteindelijk het laatste Duitse offensief gebleken. In opzet was deze operatie echter het voorlaatste offensief, de doodsklap zou moeten worden gegeven in operatie Hagen die werd uitgevoerd onder leiding van de Heeresgruppe Kronprinz Rupprecht. Dr. J. Schulten nam ons , aan de hand van divers kaartmateriaal, mee naar het operatiegebied in de buurt van Epernay en Reims.

Wat ik ook boeiend vond was de methodiek die de spreker heeft gebruikt tijdens zijn onderzoek. Als startpunt zijn een aantal boeken onderzocht die in algemene samenvattende termen de slag beschrijven. Vervolgens zijn die algemene beschrijvingen tegen het licht gehouden en is beoordeeld in hoeverre de opgeroepen beelden overeenkomen met wat er daadwerkelijk heeft plaatsgevonden. Voor mij was het meest sprekende voorbeeld de inzet van de tank, in een boek werd bijvoorbeeld de suggestie gegeven dat de tank van doorslaggevende betekenis is geweest terwijl als je naar de feiten kijkt deze stelling nogal discutabel is. Eenzelfde kan gezegd worden over hoe de resultaten die bepaalde legeronderdelen geboekt zouden hebben, als je inzoomt blijkt dat de opmars niet zo breed was en feitelijk weinig voortgang had.

Tijdens de lezing werd nog een boekentip gegeven; het boek van David T. Zabecki (2006) The German 1918 Offensives is een operationele case study en geeft goed inzicht in de echte operationele aspecten van een dergelijk offensief.

The Black Shame

Niet van militair-technische aard maar buitengewoon boeiend was de lezing van Drs. Dick van Galen Last. Er werd sociale en culturele problematiek belicht m.b.t. de inzet van koloniale troepen in Europa.Het ging hier niet zo zeer om de fysieke problemen die de ingezette troepen ervoeren maar meer over het effect van de grote groep tirailleurs sénégalais op de lokale bevolking. Daarnaast is gesproken over de rol die de in Kralingen geboren Joost van Vollenhove heeft gespeeld.

Verder werd ook hier een verband zichtbaar tussen de Eerste -en de Tweede Wereldoorlog; de episode van de zogeheten Rhineland Bastards. Voor velen zal onbekend zijn dat dit de eerste groep in Duitsland was die al in 1937 verplichte sterilisatie moest ondergaan. Dit was een zeer gedegen en boeiend gebracht verhaal, net als Rolf kijk ik uit naar de te verschijnen dissertatie.

De oorlog van de uitvinders

Na de koffiepauze waarbij o.a. de stand van uitgeverij Aspekt druk werd bezocht vroeg Ir. Eric Wils aandacht voor de rol van de technologen tijdens het conflict. Deze rol heeft twee kanten, aan de ene kant heb je lieden als de controversiele Fritz Haber maar zoals vanuit de zaal werd opgemerkt hebben chemici ook bijgedragen aan de verbetering van narcose. De lezing ging in op de ontwikkeling en inzet van het gas wapen en op de ontwikkeling van het tankwapen. Zo is gesproken over de persoon van William Tritton, de directeur van een fabriek die landbouwmachines ontwikkelde en die een belangrijke rol heeft gespeeld bij de totstandkoming van de landcruiser (codenaam TANK). Ook werd de observatie gemaakt dat het succes van de tank in de Tweede Wereldoorlog (Ritter der Neuzeit) wordt geprojecteerd op de Eerste Wereldoorlog. Dit terwijl het feitelijke belang van de tank in deze oorlog van duidelijk mindere betekenis was.

De invloed van de Russische Algemene Mobilisatie

Na een korte prima lunch sprak Hans Andriessen over de diplomatieke aanloop naar het conflict. De focus van de lezing was het effect van de Russiche Algemene Mobilisatie. In de periode voor de oorlog mobilisatie door alle machten werd opgevat als de meest definitieve daad van oorlogshandelen. Wat ook in de laatste lezing werd benoemd is dat mobilisatie niet iets neutraals is, de mobilisatie gaat een bepaalde kant op (richting een grens). Door de verschillende verdragen die tussen de grootmachten waren gesloten betekende mobilisatie de-facto het starten van oorlogshandelen. Er werd in detail ingegaan op het Frans-Russische verdrag van 1894 en dan met name hoofdartikel twee.

Wat ik ook interessant vond was de schijnbare foutieve veronderstelling in de plannen van de Duitse krijgsmacht dat mobilisatie van Russische troepen zes weken in beslag zou nemen. Het blijkt dat deze termijn niet gebaseerd is op harde gegevens, maar is gedaan op basis van eerdere mobilisatie van het Russische leger. Deze had zes maanden in beslag genomen, door nu in de Duitse plannen uit te gaan van zes weken dacht men voldoende marge te hebben ingebouwd. Op een Frans-Russische conventie in 1913 hadden de Russen echter al laten weten dat ze aan circa 13 dagen genoeg hadden (en de Fransen aan 11).

Het Osmaanse rijk tijdens de Eerste Wereldoorlog

Rolf heeft dit al prima beschreven, ik kan daar weinig aan toevoegen anders dan dat ik de lezing erg gedegen vond. Door te beginnen in de 16de eeuw werd de soms moeizame verhouding met landen zoals Franrkijk en Engeland en later Duitsland belicht. Belangrijke thema’s in de lezing waren de hervormingsperiode Tanzimat (1839) en de effecten van de twee Balkanoorlogen. Het wordt wat eentoning maar ook dit was een erg boeiende lezing, het door Becker geschreven boek staat op mijn verlanglijstje.

De eerste slag bij de Masurische meren

Als uitsmijter sprak Mr. Dr. Ebben met verve over deze slag (Tannenberg) in het hart van Oost-Pruisen (omgeving romintensche heide). Door de verschillende legerleiders en hun omgang met elkaar te belichten onstond een zeer levendig beeld. Denk hierbij aan figuren als Otto van Below, Max Hoffman, Generaal Von Francois en aan de opkomst van het duo Ludendorff en Hindenburg. Hoffman heeft een kritisch boek geschreven over Tannenberg, ik heb een vertaalde versie op het Internet kunnen vinden ( http://cgsc.cdmhost.com/cgi-bin/showfile.exe?CISOROOT=/p4013coll7&CISOPT...)

De enerverende presentatie heeft mij in ieder geval enthousiast gemaakt om meer aandacht aan deze slag te besteden.

En zo kwam deze zevende editie helaas ten einde. Zoals je kunt zien een gevarieerd aanbod aan onderwerpen; militair-technisch, technologisch, sociaal / cultureel, diplomatiek en internationale betrekkingen alles kwam aan bod.

Ik zou zeggen een dikke pluim voor de SSEW en de Erasmus Universiteit voor het organiseren van deze kwalitatieve conferentie. Volgend jaar weer !

Eelke

Bron: www.forumeerstewereldoorlog.nl

overzicht: