Pacifist in tijd van Oorlog

Het levensverhaal van pacifist en antifascist Ernst Friedrich (1894-1967)

Door Leo Salemink

 

Dagelijks zien we de beelden van de oorlog in IRAK op TV. Soms in de meest gruwelijke vormen. Meestal blijft er iets van achter op ons netvlies, soms ook niet.

En dan is er altijd weer de vraag: Hoe te reageren op dit buitensporige geweld van ‘moderne oorlogen’? Deze vraag stelde Ernst Friedrich (1894-1967) zich als een van de eersten naar aanleiding van de Eerste Wereldoorlog, de (eerste) Great War. Zijn reactie o.a. in de vorm van een Anti-Oorlogsmuseum zette heel wat mensen aan het denken. En de nazi’s …zij wilden zo snel mogelijk afrekenen met deze ‘pacifist in Hitler-Duitsland’.

 

Jeugd en Eerste Wereldoorlog

Vijf jaar na Hitler - in 1894 - wordt in Breslau als jongste in een arbeidersgezin van dertien kinderen Ernst Friedrich geboren. De leergierige Ernst raakt al snel betrokken bij de arbeidersbeweging in zijn woonplaats. Zijn hart gaat uit naar toneel, tekenen en schilderen, en …reizen, maar voor ‘brood op de plank’ moet hij veel in de fabriek werken. In 1914 - bij het uitbreken van de Eerste wereldoorlog - weigert hij het leger in te gaan en vanaf die tijd raakt hij steeds meer betrokken bij anarchistische / antimilitaristische kringen. Ook is hij in 1918/1919 betrokken bij de Spartacusopstand in Berlijn; hier leert hij o.a. Karl Liebknecht en Kathe Kollwitz kennen. Daarna raakt zijn naam als pacifist en ‘revolutionair kunstenaar’ snel bekend in heel Duitsland, althans in de Duitse arbeidersbeweging en de vele ‘vredesgroepen’. In 1923 neemt hij afstand van het staatscommunisme van de USSR (” Ich schweige nicht langer”) en daarmee van de Duitse KPD.

 

Anti-Kriegsmuseum

Echt bekend - ook buiten Duitsland - wordt hij vanaf 1924 met zijn fotoboek ‘Krieg dem Kriege’ en het door hem opgerichte ‘Internationales Anti-Kriegsmuseum’ in Berlijn, ‘het eerste vredesmuseum der wereld’. In het fotoboek en het museum maakt hij de verschrikkingen van een oorlog duidelijk aan de hand van foto’s en soms ook documenten uit de tijd van de WO1. Hij presenteert een werkelijk unieke verzameling materiaal waarbij hij niet schroomt om de meest gruwelijke verminkingen te tonen; hetgeen tegenstanders weer aanzet om te spreken over ‘gruwelpropaganda’. Maar er zijn ook foto’s en documenten over de bolsjewieken in Rusland, over de vervolging van de Armeniërs, over de bestraffing van deserteurs, over bordelen aan het front, over hongersnood in Oost-Europa, over de terugkomst van de oorlogsveteranen…etc.Op een indringende wijze probeert hij mensen aan te zetten tot nadenken bijv. door een foto van een trotse Duitse soldaat (‘Der Stolz der Familie’) en direct daarnaast een foto van het aan flarden geschoten lichaam van dezelfde soldaat (‘Der Stolz der Familie einige Wochen spater’). Regelmatig gebruikt hij ook bijbelcitaten bij confronterende foto’s of uitspraken van de keizer.

En wat te denken van een foto van Belgische prostituees aan het Westfront met daarbij - door Friedrich aangeduid als ‘Kulturdokument’- een soort rooster voor ‘bezoek’ van de Duitse soldaten, allemaal ‘grundlich’ geregeld per regiment.Dit alles vult hij aan met fel antimilitaristische teksten waarbij hij het militarisme aanklaagt als een ‘ínternationale misdaad’; vrouwen hebben in dit alles een speciale historische rol

Wanneer uw mannen te zwak zijn speelt gij het klaar!

Bewijst dat uw liefde tot uw man sterker is dan een legerbevel.

Laat uw mannen niet naar het front gaan!

Tooit niet met bloemen de geweren!

Verhindert het vertrek der treinen

Laat uw mannen niet los, ook al klinkt het sein van vertrek!

Breekt de rails open; Gaat voor de locomotieven staan!

Vrouwen…speelt gij het klaar, als uw mannen te zwak zijn!

Moeders van alle landen verenigt u!!

 

Het boek wordt een ‘bestseller’, verschijnt ook in het Engels en Frans (en in het Nederlands) en vindt met name via vakbonden en allerlei vredesgroepen zijn weg naar zo’n 50 landen.

Opvallend is verder dat Friedrich een voor die tijd opvallend moderne museumtechnieken toepast zoals het inrichten van een prachtige sprookjeskamer voor de kinderen en later ook het neerzetten van een levensgroot ‘Vredesboek’ waarin met name moeders met kinderen hun opmerkingen konden schrijven. Kinderen en vrouwen hadden in zijn visie een speciale taak! Bij de ingang van het museum hing een bordje met de dubbelzinnige tekst:

‘Entree: Voor mensen 20 pfg. Soldaten hebben vrije toegang’

Dit propagandistisch slim bedachte grapje werd door de Duitse autoriteiten niet zo gewaardeerd: Friedrich beweerde dus dat soldaten geen mensen waren….En deze interpretatie koste Friedrich weer een proces! Het museum werd - voor zover na te gaan - een succes en zo steeds meer een doorn in het oog van het oprukkende nazisme.

 

De nazi’s grijpen in

Ondertussen is Friedrich op vele terreinen actief: als schrijver van antimilitaristische artikelen, als uitgever van allerlei boeken, als veel gevraagd spreker over oorlog en vrede (‘Ernst Friedrich spricht’), als organisator van allerlei pacifistische kinder- en jeugd activiteiten o.a met zijn vredesboot ‘Pax Vobiscum’ en zelfs als schrijver/verteller van sprookjes. De kleine Friedrich (hij was opvallend klein van stuk) maakt grote indruk op velen, zeker niet alleen socialisten en / of pacifisten.En hij is ook nogal druk met de vele processen die tegen hem aangespannen worden. Voor hem een ideale mogelijkheid om in uitvoerige pleidooien zijn anti-oorlogs opvattingen uiteen te zetten. Pleidooien die dan weer in allerlei kranten afgedrukt kunnen worden (letterlijke weergave van rechtbankpleidooien is niet strafbaar!). Een truc die hij veelvuldig toepast.

Het is dan ook niet zo verwonderlijk dat in 1933 - bij de machtsovername van Hitler - zware tijden aanbreken voor Friedrich en zijn gezin. Zijn ‘Anti-Kriegsmuseum’ wordt al snel door SA’ers totaal verwoest en omgezet in een SA-clublokaal! Gelukkig had Friedrich de weken ervoor het tamelijk unieke archief en bijzondere stukken bij vrienden in bewaring gegeven. Vrijwel direct daarna belandt hij in de gevangenis waar ook hem foltering en vernedering niet bespaard blijven. Daar bemerkt hij dat er een soort eenheidsfront ontstaat tussen socialisten en communisten. Te laat…zoals de geschiedenis leert. Na een hongerstaking komt hij toch nog vrij snel - meer dood dan levend - op vrije voeten. Waarschijnlijk is er vanuit Amerika diplomatieke druk uitgeoefend en heeft Hitler - anno 1933! - met deze daad zijn ‘vredeswil’ willen tonen.

 

Op de vlucht

Hij besluit met name omwille van zijn drie kinderen en vrouw te vluchten. Via Praag - waar hij in het kader van ‘humor als wapen’ nog een boekje met ‘Witze uber das Dritte Reich’ samenstelt - komt hij aan in Zwitserland. Al snel wordt hij uitgewezen vanwege het beledigen van een bevriend staatshoofd (Hitler)…en komt hij aan België waar hij tot 1940 kan blijven. Daar richt hij in 1936 zijn tweede anti-oorlogsmuseum op in de vorm van een soort reizende tentoonstelling langs de Belgische steden. In 1937 trekt deze tentoonstelling in Gent binnen een week meer dan 6000 toeschouwers ; als Friedrich daar voor een volle zaal een dankwoord moet spreken…pakt hij z’n mondharmonica en speelt een deuntje ter afscheid zonder een woord te zeggen. Hij schrijft er ook een boek (‘Een pacifist in Hitler-Duitschland’) dat een soort mengelmoes is van een biografie , een autobiografie en een vol hartstocht geschreven anti-nazi pamflet. In dat bijzondere boek uit 1937 beschrijft hij indringend en overtuigend al datgene wat zo velen pas veel later na de wereldoorlog echt tot zich laten doordringen. Hij voorspelt zelfs op inhoudelijke gronden dat de oorlog over twee jaar (1939) zal beginnen. Maar weinigen namen het boek serieus…

Met het uitbreken van de oorlog moet hij verder vluchten naar Frankrijk waar hij door het collaborerende Vichy-regiem geïnterneerd wordt en zijn vrouw verliest (vermoord in een van de gaskamers van de nazi’s…) Bijna krijgt de Gestapo hem te pakken, maar - volgens eigen zeggen - door een sprong uit het raam weet hij te ontsnappen. Ondertussen is hij door de nazi’s bij verstek ter dood veroordeeld. Daarna - in l943 - sluit hij zich zelfs tijdelijk bij een Franse verzetsgroep aan in de strijd tegen de nazi’s en raakt daarbij tweemaal gewond. De antimilitarist vecht nu mee in een oorlog. Het voor iedere antimilitarist en pacifist zo moeilijke dilemma is daarmee doorbroken. Ongetwijfeld na lang aarzelen en met pijn in het hart.

 

Ile de la Paix

Na de oorlog pakt hij in Frankrijk zijn levenswerk weer op: Krieg dem Kriege! In allerlei varianten. Maar er zijn ook vele teleurstellingen o.a. het mislukken van het her-oprichten van het anti-oorlogsmuseum in Berlijn of desnoods elders. Voor zover na te gaan, lijken hierbij politieke (Koude Oorlog) maar ook financiële en persoonlijke problemen een rol te spelen. Friedrich is daarbij bepaald geen zakelijk ingesteld tacticus.

Uiteindelijk lukt het hem in 1961 om vlakbij Parijs een deel van een eilandje aan te kopen en daar een ‘Ile de la Paix’ van te maken. Ondersteund door Duitse vakbonden ontstaat hier een soort pacifistisch jongerencentrum in dienst van de Frans-Duitse verzoening. Zelfs de regeringen van beide landen ondersteunen dit project schoorvoetend; in 1959 ontmoet hij in Parijs zelfs Willy Brandt die als burgemeester van Berlijn hiermee zijn waardering voor het werk van Friedrich wil tonen. Toch lijken de jaren daarna bij Friedrich verbittering (Koude Oorlog, oorlog in het Midden-Oosten) en depressies de overhand te krijgen; zo treurt hij bijvoorbeeld in een brief vlak voor zijn dood nog uitvoerig over het ellendige leven van dieren in een circus ( ‘Ich weinte. Weinte fur den Leopard…). Hij was altijd een uitgesproken dierenvriend geweest!

In mei 1967 - juist op het moment dat het ‘Ile de la Paix’ in grote financiële problemen verkeert - sterft Ernst Friedrich 72 jaar oud. Hij wordt vlakbij Parijs begraven en het ‘Ile de la Paix’ wordt verkocht. Einde van een turbulent leven en niet te verwezenlijken ideaal…?

 

De echo van Ernst Friedrich

Zijn echo blijft en in de ‘70-jaren is er een hernieuwde belangstelling voor zijn werk, in Duitsland…in de internationale vredesbeweging tegen kernwapens…en er verschijnt zelfs een prachtig verzorgde Japanse uitgave van zijn Krieg dem Kriege. Zijn Anti-Kriegsmuseum wordt in Berlijn heropgericht door zijn kleizoon Tommy Spree en is op dit moment voor Duitse pacifisten een belangrijk ontmoetingspunt. Scholen bezoeken regematig dit museum dat zeker ook de moderne ontwikkelingen in beeld brengt (Vietnam, chemische wapens e.d.) Deze ‘pacifist in Hitler-Duitschland’ was - aldus een tijdgenoot - ‘Fanatiker aber kein Dogmatiker’ en voor ons tevens het levende bewijs dat Duitsland een Hitler voortbracht, maar tegelijkertijd ook een Ernst Friedrich met zijn eerste Anti-Kriegsmuseum ter wereld.In deze tijd van oorlog en oorlogsretoriek klinkt de echo van Ernst Friedrich luid en duidelijk in allerlei vredesbewegingen. Ook nu is er het moeilijke dilemma: hoe stop je een afschuwelijke dictator zonder oorlog? Ofwel: het spanningsveld tussen antifascisme en pacifisme.Ernst Friedrich worstelde er zijn hele leven mee en zijn - genuanceerde - handelwijze kan ons tot nadenken aanzetten.

 

Leo Salemink, freelance historicus

overzicht: