Onder Stervenden – Leo van Bergen (Recensie)

Een prachtig literair debuut
Door: T.P. Sas*

Medisch historicus Leo van Bergen (1959) maakte in de afgelopen jaren naam met publicaties over de relatie tussen oorlog en geneeskunde. Dat daarbij de Eerste Wereldoorlog zijn grote belangstelling heeft blijkt uit de stortvloed aan artikelen over dit onderwerp maar bovenal uit zijn monumentale werk Zacht en Eervol. Lijden en sterven in de Grote Oorlog, 1914-1918.

In vijf hoofdstukken: Strijd, Lichaam, Geest, Hulp en Dood, voert hij ons meedogenloos mee in het lijden en sterven van de soldaten aan het front. Een boek dat je naar de keel grijpt waarbij Van Bergen veelvuldig getuigenissen van soldaten gebruikt om de verschillende onderwerpen nog treffender onder de aandacht te brengen.

Nu enkele jaren later is daar het literaire debuut van Leo van Bergen met wederom de Eerste Wereldoorlog als onderwerp. Het boek Onder Stervenden, uitgegeven als vijftiende deel uit de serie Bibliotheek van de Eerste Wereldoorlog van uitgeverij Dulce et Decorum, bevat vijfentwintig korte verhalen. In deze verhalen laat de auteur de lezer over de schouder meekijken van vijfentwintig figuren die ieder op eigen wijze de oorlog beleven of er in later stadium op terugblikken. Eigenlijk is hetgeen Van Bergen doet nog veel meer dan ons over de schouder mee laten kijken. Hij geeft ons een kijkje in de ziel van deze archetypen die zeer treffend zijn gekozen.

voorkant boekHet boek start onder de Menenpoort in Ieper waar nog ieder avond de Last Post wordt gespeeld ter nagedachtenis aan de gesneuvelde en vermiste soldaten van de commonwealth. Allereerst vraagt de figuur, over wiens schouder wij mee kijken, zich af of de aanwezige jongelui stil zijn en hun beste ‘ wat ben ik toch enorm onder de indruk’-gezicht trekken alleen maar omdat ze geacht worden stil en onder de indruk te zijn? Om het stuk te besluiten met de constatering Namen van Duitsers zul je hier niet aantreffen. Zij zijn even vermist, even onbegraven. Maar voor hen is er nergens een trompetsaluut en ook geen herdenkingsboog – hoe mooi of lelijk ook. Dat lijkt me toch nog heel wat meer ‘intolerably nameless’. Het is deze manier van kijken die je als lezer meteen aan het denken zet en bij een volgend bezoek aan de Menenpoort door het hoofd zal schieten. Het is Van Bergen ten voeten uit. De toon voor een boek waarbij de vinger soms pijnlijk op de zere plek wordt gelegd is gezet.

In ‘De Onbekende Soldaat’ volgen we een 5-jarig kind, geconfronteerd met de brief dat zijn vader aan het front is overleden. Een hoofdstuk later zitten we onder grond en volgen de belevenissen van man wiens leven grotendeels onder de grond afspeelt aangezien hij belast is het met graven van tunnels ter ondermijning. Hij is daar in zijn element en constateert dan ook Een beetje graven onder levenden die niet beseffen al stervenden te zijn. (…) De hele boel vliegt in de lucht en duizenden van de anderen verdwijnen naar de eeuwige jachtvelden. Fantastisch. De lezer wordt in twee verhalen meegenomen in een executie voor het vuurpeloton, waarbij zowel de executoir aan het woord komt - Gelukkig. Hij heeft een blinddoek om – als de te executeren soldaat - Of ik een blinddoek om wil. Natuurlijk wil ik een blinddoek om! Er is in het boek ruimte voor de generaal die veilig achter het front gebogen over de kaart schuift met blokjes die elk tig mensen voorstellen en de soldaat die deze plannen moet uitvoeren en ‘Over de Top’ moet gaan. We lezen de afscheidsbrief van een soldaat, nagelaten aan zijn vrouw en kind. Uiteraard behoren tot de gekozen archetypen van Van Bergen ook de wetenschapper, de doorgedraaide soldaat, de brancardier, de priester, de kunstenaar, de vader die zijn zoon met verlof thuis gaat ontvangen, de soldaat wiens gezicht deels is weggeslagen, de verpleegster.

Keer op keer weet Van Bergen de lezer mee te nemen in het verhaal. Hij schrijft zeer beklemmend, weet iedere keer de juiste toon te vinden mede doordat hij de schrijfstijl ook aanpast aan het type personage. Het gevoel na het lezen van een verhaal is tweeledig. Aan de ene kant leidt het overpeinzing, het boek even wegleggen en het verhaal op je laten inwerken. Aan de andere kant wordt de lezer zo meegenomen door de auteur dat je, hoe gek het ook mag klinken, welhaast uitkijkt naar het volgende verhaal. Van Bergen heeft een prachtig literair debuut afgeleverd waarin hij de menselijke kant in oorlogstijd met alle emoties tot leven weet te wekken.

* T.P. (Tom) Sas (1980) werkt als docent geschiedenis op het Ds. Piersoncollege en daarnaast als zelfstandig onderzoeker met als specialisme Nederland en de Eerste Wereldoorlog.

Bron foto: www.bol.com

overzicht: