Lot van de wapenstilstandswagon uit Compiègne

door Eric R.J. Wils

Op 11 november 1918 ondertekende de Duitse delegatie in een spoorwegwagon van de maatschappij Wagon-Lits in een bos bij Compiègne de geallieerde voorwaarden voor een wapenstilstand. De Duitsers konden weinig anders doen dan de door maarschalk Ferdinand Foch opgesomde harde condities aanvaarden en het ondertekenen kwam in feite neer op een capitulatie. De wagon werd daarmee het symbool van de Franse overwinning en de Duitse nederlaag. De wagon werd een aantal jaren tentoongesteld in Les Invalides te Parijs en vervolgens sinds 1927 in een museum in het bos bij Compiègne.

 

De door Wagon-Lits na de Tweede Wereldoorlog beschikbaar gestelde treinwagon als vervanger van de oorspronkelijke wapenstilstandswagon.  

 

Op 22 juni 1940 waren de rollen precies omgedraaid. De Duitsers waren in mei-juni 1940 door de Franse verdediging gewalst en nu moest Frankrijk diep buigen. Adolf Hitler had de wagon op dezelfde plaats als op 11 november 1918 laten plaatsen voor de ondertekening van de wapenstilstand op Duitse voorwaarden. De nederlaag van november 1918 was uitgewist en vervolgens werd de wagon in triomf naar Berlijn overgebracht om daar opgesteld te worden bij de Brandenburger Tor. 

In de herfst van 1944 werd Duitsland geleidelijk aan ingesloten maar het Duitse Derde Rijk had nog tal van de plannen en activiteiten in de deelstaat Thüringen. Een daarvan was het inrichten van een geheim onderkomen in de heuvels van het Jonasthal, zo’n 25 kilometer ten zuiden van de stad Erfurt. Tussen november 1944 en maart 1945 werden 25 gangen in de heuvels aangebracht door gevangenen uit het nabijgelegen concentratiekamp Ohrdruf. Het blijft nog altijd onduidelijk waar die nu voor moesten dienen. Een hypothese is dat het nu als ‘Geheimnis Jonasthal’ aangeduide gebied mogelijk het laatste hoofdkwartier van Hitler zou moeten worden. Die theorie wordt ondersteund doordat de wapenstilstandwagon, het door Hitlers gekoesterde symbool van de Duitse overwinning op Frankrijk, in het grootste geheim uit Berlijn naar Thüringen werd overgebracht. Eind februari 1945 stond de wagon onder strenge SS-bewaking op een stuk spoor in het Jonasthal in de buurt van het dorp Crawinkel. Wellicht wachtte men op het klaarkomen van de tunnels om de wagon daar veilig in te stallen. Zover is het nooit gekomen en de bovenbouw van de wagon brandde in maart 1945 uit. Door de SS in brand gekozen? Speculaties genoeg.

 

De rotswand in het Jonasthal met de nog aanwezige sporen van tunnelbouw.

 

Begin april 1945 bereikten de Amerikanen het Jonasthal en was de oorlog daar afgelopen. In de zomer van 1945 namen de Russen het gebied over van de Amerikanen. Alles wat nog bruikbaar was om het gebied weer leefbaar te maken, werd gebruikt en dus ook het nog intact zijnde onderstel van de wagon. Op het onderstel werd een platform aangebracht en de trein diende tot 1986 als een werktrein voor de Oost-Duitse spoorwegen in het traject tussen Arnstadt en Crawinkel. In 1986 kwam het definitieve einde maar er bleven toch nog enkele stukken bewaard zoals een ijzeren ring met de naam Wagons-Lits erop die ooit aan de wagon was bevestigd. Na de Duitse eenwording kwam het verhaal pas in 1991 in de openbaarheid.

Even buiten Arnstadt is bij een voormalig onderhoudscomplex van locomotieven een klein documentatiecentrum ingericht door de Jonasthalverein over het ‘Geheimnis Jonasthal’ (zie: www.gtgj.de). In dit centrum is ook een vitrine ingericht over de wapen-stilstandswagon uit Compiègne met informatie en de versierde ijzeren ring van Wagons-Lits. De ring oogt als een lauwerkrans van een overwinnaar. Zouden Foch en Hitler daarop in hun triomfgevoelens niet even de hand hebben gelegd?

 

Onderdeel van de wapenstilstandswagon in een vitrine van de Jonastalverein.

overzicht: