Historische samenzweringstheorieën

Door Eric R.J. Wils

CoverVoodoo
Uitgeverij:
Jonathan Cape,
London
ISBN:
97802240744704
358 pagina’s.

In 2009 verscheen het boek Voodoo Histories. The role of the conspiracy theory in shaping modern history van de Britse journalist David Aaronovitch. Daarin bespreekt hij kritisch allerlei samenzweringstheorieën opgesteld rond historische gebeurtenissen uit de twintigste eeuw. Theorieën die vooral dankzij internet tegenwoordig welig tieren en met een klik van de muis de wereld rond gaan. Men hoeft slechts te denken aan de recente hoax rond het vaccin tegen de Mexicaanse griep, hetgeen volgens de meest extreme verhalen bedoeld was om 90 procent van de wereldbevolking uit te roeien. De gelovigen zien de kwaadheid in de wereld, de duistere machten van een of andere elite en waarschuwen ons daar voor. Ze zijn de enigen die het complot doorhebben en laten zich ook niet van hun ‘wijsheid’ afbrengen met welke tegenargumenten dan ook. En de paranoia is nooit ver weg.

Het boek Voodoo Histories begint met de geschiedenis van de Protocollen van de Wijzen van Sion. Die zouden aan het einde van de negentiende eeuw in Zwitserland zijn opgesteld door een groep vooraanstaande joden, die streefden naar de macht in de wereld en de vernietiging van het christendom. Een agent van de Russische geheime dienst zou de protocollen hebben onderschept en naar Rusland hebben gebracht waar ze in 1905 werden gepubliceerd. Na de Eerste Wereldoorlog werden ze door Russen, op de vlucht voor de bolsjewieken met hun joodse voormannen, naar het westen meegenomen. Er circuleerden verschillende versies en vertalingen van. In Duitsland werden ze grif geloofd door Adolf Hitler en speelden vervolgens een rol in het antisemitisme van de nazi’s. In Amerika werden ze in 1920 omarmd door de autofabrikant Henry Ford. Alleen waren de protocollen vals en bedacht door de Russen.

Meer recent zijn de complottheorieën die nog altijd de ronde doen over de aanslag op de Twin Towers in New York en het Pentagon in Washington op 11 september 2001. De gebeurtenis die het begin van deze eeuw op zijn kop heeft gezet. Het blijft echter schokkend te lezen dat mensen, vaak voorzien van een academische achtergrond, veronderstellen dat dit door de Amerikaanse regering van George Bush zou zijn bedacht die een casus belli zocht. Alsof een onderneming van een dergelijke omvang ooit geheim zou kunnen worden gehouden.

Een van de uitgangspunten van de bedenkers van die samenzweringstheorieën is de vraag: ‘wie heeft er profijt van’. Als iemand of een groep er voordeel van heeft, dan is het niet meer dan logisch om te veronderstellen dat die in zekere zin bij de gebeurtenis betrokken is. Zo zit deze wereld nu eenmaal in elkaar. Bij dergelijke theorieën gaat de bedenker er echter wel altijd van uit dat de hoofdpersoon precies weet hoe het gaat aflopen. Als een schaker die weet dat hij gaat winnen. Daarbij moet creatief met de feiten omgesprongen worden. Die moeten niet analytisch onderzocht worden om na te gaan of ze wel kloppen, maar de aanpak moet synthetisch zijn. De soms verwarrende feiten dienen aan elkaar geplakt te worden tot een coherent patroon. ‘Als dit …, dan is het waarschijnlijk dat …,’ etc. En veel veronderstellingen met zinnen die beginnen met ‘Vermoedelijk is …, het is mogelijk dat…,’ etc. om uiteindelijk tot een soort conclusie te komen.

De Eerste Wereldoorlog komt weinig voor in het boek Voodoo Histories, maar onderstaand toch een paragraaf over deze oorlog:

‘Wie smeedden nu de plannen voor de Eerste Wereldoorlog? Niet de mensen die in de straten van Wenen, Londen, Parijs en Berlijn dansten in augustus 1914. Ze zouden er geen enkel profijt van hebben omdat ze niet rijk waren en waarschijnlijk op een of andere manier onder de oorlog zouden lijden. Niet de Duitse keizer, de Russische tsaar of de Oostenrijks-Hongaarse keizer omdat ze alle drie hun troon verloren aan het einde van de oorlog. Niet de Amerikaanse regering omdat die duidelijk pas later en schoorvoetend aan de oorlog ging deelnemen. Maar wie kwamen er te voorschijn, geheimzinnig glimlachend, uit de hecatombe. De wapenfabrikanten, de oorlogsprofiteurs en, achter hen, de bankiers. En voor wie geneigd is nog een extra vraag te stellen, welke religie beleden vele bankiers?’

Zo komen we dus weer uit bij de Protocollen van de Wijzen van Sion.

Het is overigens niet moeilijk om zelf een complot te bedenken in relatie tot het begin van de Eerste Wereldoorlog. Een elitegroep (vult u zelf maar in) in Oostenrijk-Hongarije wou Servië eens een lesje leren en zocht een casus belli. Er werd toen het plan bedacht om de Oostenrijkse troonopvolger Frans-Ferdinand te laten vermoorden door Bosnisch-Servische nationalisten. Frans-Ferdinand had toch maar liberale ideeën. Wanneer tegelijkertijd zijn vrouw Sophie van Hohenberg zou omkomen dan was dat jammer, maar ze was slechts van te lage adel en hem eigenlijk onwaardig. En zo geschiedde dat in Sarajevo op 28 juni 1914. Het begin van het complot is er, maar het voldoet niet aan de voorwaarde van ‘wie heeft er profijt van’. Het is achteraf moeilijk vol te houden dat Oostenrijk nu voordeel heeft gehad van de oorlog. Die werd verloren, het eeuwenoude keizerrijk van het Huis Habsburg opgedoekt en de Europese grootmacht Oostenrijk-Hongarije teruggebracht tot een klein landje.

Complottheorieën mogen dan soms belachelijk klinken en als baarlijke nonsens afgedaan worden, sommigen zijn wel degelijk gevaarlijk. En die falsificaties bepalen mede het verloop van de geschiedenis. Ook daar is in de Eerste Wereldoorlog een heel bekend voorbeeld van aan te wijzen, meestal aangeduid als de mythe van de dolkstoot in de rug. Het dappere Duitse leger werd volgens de Duitse legerleiding niet op het slagveld verslagen, maar door een complot van joden en linkse activisten. Die verraders aan het thuisfront (‘Die Novemberverbrecher’) hadden het Duitse rijk uitgehold. Naast het joodse gevaar werd dat het centrale thema in de opkomst van Adolf Hitler en zijn nazi’s .

Indien maar genoeg mensen verzinsels geloven dan worden die voor hen de ‘waarheid’, zeker als deze logischer klinkt dan de soms warrige realiteit of meer steun biedt om een nederlaag of tegenslag te verklaren. Pas dus op voor die complotdenkers!

overzicht: