De Gotha GIV 602/16 neergestort bij Sas van Gent op 28-9-1917

Door: Adrie de Koster

Een tijdje geleden kreeg ik als eerste wereldoorlog verzamelaar de kans van mijn leven. Ik kon vijf fotokaarten van een neergeschoten vliegtuig in Nederland uit WO 1 kopen via een veiling in Antwerpen en dan ook nog eens gecombineerd met mijn 2de hobby Sas van Gent. Aangezien ik daar geboren en getogen ben maar nu naar de kern van het verhaal, de neergeschoten Gotha GIV 602/16.

Op 28 September 1917 kwam voor Sas van Gent de eerste wereldoorlog heel dichtbij. Een Gotha bommenwerper type GIV met kenteken 602/16 kwam neer juist achter de suikerfabrieken in de akkers aldaar. Tot op de dag van vandaag zijn er nog heel veel vragen over dit incident. Zoals wie was de bemanning en waren de bommen nog aan boord. En niet te vergeten, door wie was het toestel neergehaald. In dit artikel probeer ik aan de hand van wat gegevens en data uit toenmalige vluchtgegevens, opheldering te geven op sommige vragen.

Op 4 Augustus 1914 viel Duitsland België binnen. Pas bij de IJzer in Oktober van dat jaar werden ze gestopt doordat de Belgen het gebied rondom de IJzer onder water zetten. En zichzelf daarna achter dit gebied ingroeven en zo de Duitsers tegen konden houden. Het gebied rondom Ieper tot aan de Franse grens werd door voornamelijk Britten en hun toenmalige kolonies beschermd terwijl ten zuiden daarvan de Fransen hun stellingen hadden betrokken. Ten noorden van de Britten zaten dus de Belgen. Deze situatie veranderde pas in eind 1918 toen de Geallieerden eindelijk door de Duitse linies heen braken. Dit overigens pas nadat de Amerikanen zich in 1917 in de oorlog hadden gemengd aan de kant van de Geallieerden. Dit resulteerde op 11 Augustus 1918 in een vrede die op zijn minst wrang te noemen was voor de Duitsers die als gevolg hiervan een 2de poging waagden in 1939. Met alle bekende gevolgen hiervan maar dit ter zijde. We gaan terug naar 28 september 1917 in de vroege ochtend van die dag.

Volgens ooggetuigen die ik terug vond in oude kranten in het archief in Terneuzen, was die ochtend een lawaai te horen van jewelste. In de verte zagen de mensen een vliegtuig laag aan komen vliegen en miste hierbij op een haar na de boomtoppen. Na een korte zweefvlucht kwam het vliegtuig nogal hard op de grond terecht zoals ook terug is te zien op de bekende foto’s. Wonderwel overleefden alle drie de inzittenden de landing zonder zeer zware verwondingen. Het vliegtuig was evengoed totaal vernield.

De Gotha GIV 602/16 wordt neergehaald

Er zijn twee theorieën die algemeen rondgaan. Ik zal beide theorieën/scenario’s  hier behandelen. Helaas blijft het veel giswerk ondanks dat het feit dat het vliegtuig op vele fora al reden is geweest tot veel discussie. Dit zijn de twee die het meest worden genoemd.

Theorie / scenario nummer één

De Gotha GIV 602/16 was op de terugweg van een nachtelijk bombardement op Londen tesamen met enkele andere Gotha’s GIV. Velen van hen hebben hun doel nooit bereikt en keerden terug met hun bommen nog aan boord enkele andere hebben op de terugweg hun lading gedropt op Essex en Kent. Onze Gotha GIV had dus nog zijn lading aan boord en heeft die nacht niks kunnen uit richten.

Bovenop het feit dat zijn missie dus eigenlijk mislukt was had hij de pech om die ochtend onderweg neergehaald te worden door een Britse bommenwerper van het type Handley Page (zie afbeelding). Zover bekend is was dit de enige keer dat een Gotha GIV is neergehaald door een Handley Page, aangezien dit eigenlijk de Britse tegenhanger was van dit type bommenwerper. Het ging om de Handley Page no 3134 bemand door eerste luitenant Gibbs en vier bemanningsleden respectievelijk Kille, Langstone, Spencer en Conley van 7A squadron. Dit type bommenwerper had 5 Lewis geweren aan boord en kon acht 30 kg bommen meenemen. Een vliegend fort dus.

( Afbeelding van een Handley Page in 1919, bron Wikipedia)

De Britse bommenwerper had die nacht de opdracht gekregen om in een straal van 16 km net ten noorden van Oostende op zoek te gaan naar vijandelijke bommenwerpers. Volgens de logboeken van de Handley Page kwamen ze na vier uur te hebben gepatrouilleerd drie vijandelijke bommenwerpers tegen van het type Gotha GIV. Twee van deze werden aangevallen door de Handley Page. De eerste kon vluchten in de mist, die op die dag in het aanbreken van de dag aanwezig was. De tweede was helaas minder fortuinlijk en was zoals men aanneemt de Gotha GIV 602/16 oftewel degene die neerkwam bij Sas van Gent. Volgens de logboeken vloog de Handley Page op nog geen 30 meter van de Gotha GIV en vuurde vijf trommels met mitrailleur kogels af op de onfortuinlijke Gotha GIV die daarna in een steile duikvlucht zwaar rokend naar beneden ging. Om vervolgens  uit het zicht van de Britse bemanning te verdwijnen en uiteindelijk terecht kwam bij Sas van Gent net achter de toenmalige suikerunie in een weiland.

De Duitse bemanning in de Gotha GIV met nummer 602/16 was en is nog steeds een discussie punt. Er werd lange tijd aangenomen dat de piloot Emil Haas was, die op deze dag gesneuveld is, maar zoals ik zelf heb gelezen in de krant van die dag zijn er maar twee  mensen gewond geraakt en de derde is rechtstreeks naar het interneringskamp in Bergen Noord-Holland overgebracht. De twee anderen zijn na een korte periode van opname in Terneuzen hun kameraad gevolgd naar Bergen in Noord-Holland. Het is dus onmogelijk dat de piloot in dat vliegtuig zat. De  mensen die ik heb gesproken zijn er unaniem van overtuigd, dat de bemanning bestond uit de Oberst Leutenant Rudolf Bäuerle, Leutenant Metzger en de Leutenant Buman (deze naam kan ook zijn Baumann  maar dit is niet helemaal duidelijk). OBsl Rudolf  Bäuerle was degene die rechtstreeks naar het interneringskamp in Bergen is gestuurd. De andere twee zijn dus na een korte behandeling in het toenmalig ziekenhuis in Terneuzen pas overgebracht naar Bergen Noord Holland.

Theorie / scenario nummer twee

Theorie / scenario nummer twee is heel wat minder avontuurlijk maar ook zeer aannemelijk. Het toestel zou gewoon zonder brandstof zijn gevallen op zijn terugweg van de nachtelijke aanval op Londen. In de veronderstelling op Belgisch grondgebied te zijn heeft de piloot geprobeerd een noodlanding te maken. Dat die niet geheel vlekkeloos is verlopen moge duidelijk zijn. De Britten zullen gaan voor theorie / scenario nummer één omdat die natuurlijk voor hun veel interessanter is en daarnaast wordt gestaafd door het logboek van het 7a squadron. Eerlijk gezegd lijkt het mij meer voor de hand liggend dat het toestel gewoon zonder brandstof kwam te zitten. Men moet niet vergeten dat men toen niet de navigatie middelen had die men nu heeft en zeker ’s nachts het nogal eens voorkwam dat men via een geheel andere route terugkwam met als gevolg dat men meer brandstof verbruikte op de terugweg. In de Vlissingse Courant van 29 September 1917 staat er een heel klein stuk over. In dit zeer beknopte stukje wordt eveneens melding gemaakt van het brandstof tekort.

( Bron Vlissingse Courant van 29 September 1917)

De Gotha zelf

De Gotha GIV 602/16 die neerkwam bij Sas van Gent was bijzonder. Zoals duidelijk is te zien in  de afbeeldingen hieronder  had hij een heel duidelijk kenmerk  namelijk een grote slang die over het vliegtuig heen liep. Dit is eigenlijk vreemd want deze onderscheidende tekening behoorde toe aan de commandant Walter Aschof, piloot Erwin Kollberg en sergeant Mayer die de mitrailleurschutter was aan boord. Het zelfde toestel wordt ook beschreven door Walter Aschoff in zijn boek “Londonflugge” uit 1917. Of het dezelfde is zoals hij hem beschrijft in zijn boek is discutabel aangezien hij volgens zijn boek terug kwam op de 30ste September 1917 van een geslaagde nachtvlucht. Naar men mag aannemen had deze Walter Aschoff  tenminste twee van deze beschilderde vliegtuigen in zijn carriére en is dit toestel in “bruikleen” geweest door Oberst Leutenant Rudolf  Bäuerle en zijn bemanning.

Beide commandanten waren lid van Kampfstaffel 13 en zodoende is dit inderdaad  goed mogelijk geweest. De Gotha GIV 602/16 behoorde tot Kampfstaffel 13. Kampfstaffel 13 hadden hun bassis in Sint-Denijs-Westrem ten zuid westen van Gent tot maart 1917 maar na aanhoudende Engelse aanvallen op dit vliegveld werden ze gedwongen om uit te wijken naar Mariakerke en Oostakker ten noorden van Gent waar ze vanaf April 1917 werden uitgerust met de nieuwste toestellen namelijk de Gotha GIV.

Kampfstaffel 13 was onderdeel van Kagohl 3. Kagohl is de afkorting voor Kampfgeswader der Obersten Heeres Leitung. Dit was een zeer bijzonder onderdeel. Kagohl 3 was puur en alleen opgericht om bombardementen uit te voeren op Engeland. Deze operatie’s waren topgeheim en kregen zelfs een eigen codenaam genaamd Türkenkreuz. Het voornaamste doel was Londen maar ook militaire installaties en fabrieken. Eind 1916 begonnen deze acties tegen Engeland. Toen ze ermee begonnen waren de aanvallen overdag maar doordat de Engelsen zich steeds beter verdedigden gingen de Duitsers in September 1917 over op nachtelijke aanvallen.

De Gotha GIV was een ideaal vliegtuig voor deze acties door zijn grote actieradius en kwam pas in Maart 1917 beschikbaar.  In Februari 1918 werden de aanvallen opgeschort doordat veel vliegtuigen verloren gingen door de zeer moeilijke navigatie ’s nachts waarbij veel vliegtuigen verdwaalden en met moeite hun weg terug konden vinden en bij de landing alsnog verongelukte doordat de brandstof op was of ze niet konden zien hoe hoog ze zaten tijdens de landing. Op 19 Mei 1918 werd de laatste en grootste aanval op Londen ingezet. 38 Gotha’s GIV stegen op waarvan er zes werden neergehaald door Engelse vliegtuigen of door afweer geschut en nog eens zeven gingen er verloren tijdens het landen. Hierna werden de bommenwerpers alleen nog ingezet om bombardementen uit te voeren op het westelijke front.

Gezien deze feiten wordt de tweede theorie / scenario die ik hiervoor al aanhaalde heel aannemelijk. Zeker gezien de foto’s totaal geen kogelgaten tonen en er volgens de Engelsen vijf trommels met mitrailleurkogels zouden zijn afgevuurd op het toestel. Dit zou toch eigenlijk wel een behoorlijk gatenkaasje van het toestel gemaakt moeten hebben.

 De Gotha GIV 602/16 in de kleuren van de piloot Walter Aschoff.
Bron Wingnut Wings modelbouw.

De neergestorte Gotha GIv 602/16 bij Sas van Gent. Duidelijk is de geschilderde slang te zien.
Afbeeldingen collectie Adrie de Koster, www.collectors1900.com

Wat is er eigenlijk gebeurd met het wrak?

 Dit is een onderwerp wat redelijk goed gedocumenteerd is. Normaal gezien werden toestellen van de strijdende partijen die neerkwamen op Nederlands grondgebied, gewoon ingenomen door de Nederlandse overheid en hergebruikt. Nu was het toestel voor het grootste deel vernield, zoals is te zien op de afbeeldingen hieronder. Het enige wat nog buikbaar was waren de motoren en de bommen die aan boord waren. De resten van het wrak werden geborgen onder leiding van de Luitenant-vlieger Wallast, de commandant van de Luchtvaartafdeling (LVA te Vlissingen) en de sergeant-vliegtuigmaker  H.A. Boevink. Op 8 Oktober 1917 kwamen de resten van het vliegtuig aan op het vliegveld te Soesterberg. De motoren waren van de fabrikant Mercedes, beiden met een kracht van 260 PK. Ze hadden beiden een fabricage nummer.
Nummer 30019 was defect en nummer 29967 is later hergebruikt in de Albatros C X LA48 van de LVA.

Foto’s van het complete wrak, met de militairen die het wrak moesten bergen.
Foto’s uit de collectie van Adrie de Koster, www.collectors1900.com

Foto’s die duidelijk de twee Mercedes motoren en de bommen weergeven  die het toestel nog aan boord had.
Foto’s uit de collectie van Adrie de Koster, www.collectors1900.com

Zoals men kon lezen zit achter deze foto’s een interessant verhaal en geschiedenis. Helaas heb ik nog niet kunnen achterhalen wat er van de piloten is geworden na de oorlog.

Het lijkt me een mooi streven om dit in een volgend artikel boven water te halen en zal ik ook wat dieper in kunnen gaan op deze zeer interessante geschiedenis. Het moge duidelijk zijn dat een grens stad als Sas van Gent, helaas toch behoorlijk wat heeft meegekregen van de oorlog in 14-18. Naast de dodendraad, de bombardementen die alle een gevolg waren van verkeerde navigatie maar waarbij ook mensen gewond raakten, de vluchtelingen die in Sas van Gent zaten in het begin van de oorlog dus ook nog dit wonderlijke stukje geschiedenis.

Bronnen

Dhr. Johann Ryheul. Persoonlijke vriend en auteur van vele boeken over Marine Korps Flandern en de Duitse vliegereenheden in België en Frankrijk gedurende de oorlog 14-18.

Dhr. H. J. Hazewinkel. Hoofdredacteur “Luchtvaartkennis”

www.theaerodrome.com. Engels-talig forum over de luchtvaart in de oorlog 14-18.

www.wikipedia.org.

overzicht: