De Duitse aanval in 1914: Military interest or Military necessity?

De vraag is gesteld of de Duitse inval in België geschiedde vanuit het oogpunt van ‘military interest’ of vanwege ‘military necessity’.

Voor het beantwoorden van de vraag dienen we eerst na te gaan wat de positie was van Duitsland in augustus 1914.

Veelal wordt gesteld dat:

  1. het Duitse opperbevel de oorlog wenste en een preventieve aanval noodzakelijk achtte.
  2. Het opperbevel reeds eerder besloten had tot het uitvoeren van zo’n preventieve oorlog en dat de beslissing hiertoe al gevallen was.
  3. Tevens wordt gesteld dat:

  4. het Frans-Russische militaire verdrag van 1893 bedoeld was ter beveiliging tegen een Duitse aanval en in feite vredelievend was.
  5. Tevens wordt wel gezegd dat:

  6. als Duitsland in 1914 geen actie had ondernomen, er ook geen oorlog uitgebroken was
  7. en tenslotte wordt geconcludeerd dat:

  8. er bij de Duitse beslissing de oorlog te starten derhalve spake is geweest van ‘military interest’ en niet van ‘military necessity’.

Voor de goede orde vestig ik nog de aandacht op het in militaire kringen bekende begrip „positie op de binnenlijnen” waarmede bedoeld wordt de positie van een land dat omringd wordt door vijandig gezinde landen (denk aan Israël en de omringende Arabische landen en de vijfdaagse oorlog).

Ik zal nu bovengenoemde stellingen trachten te beantwoorden:

Ad 1) Dat het Duitse opperbevel de oorlog wenste en een preventieve aanval noodzakelijk achtte.

Deze stelling is in grote lijnen juist. Het opperbevel waarschuwde al jaren voor de groeiende Russische macht en voorspelde dat Rusland in 1917 zo machtig zou zijn geworden dat men dan een eventuele aanval niet meer zou kunnen afslaan.

Ad 2) de stelling dat het Duitse opperbevel reeds eerder besloten had tot het uitvoeren van zo’n preventieve oorlog en dat de beslissing hiertoe al gevallen was.

Het Duitse opperbevel had een oorlogsplan (het von Schlieffenplan) gereed liggen dat inderdaad voorzag in een ‘preventieve’ oorlog en dit plan werd in 1914 ook uitgevoerd. Het feit dat dit plan er was betekende echter niet dat daarmede de beslissing om ook tot daadwerkelijke uitvoering over te gaan reeds genomen was. Het opperbevel had veel invloed maar de beslissing tot oorlog over te gaan lag niet bij het opperbevel en zonder toestemming van de keizer en de rijkskanselier was het opperbevel machteloos. Voorheen was reeds enkele malen gebleken dat de keizer een preventieve aanval afwees en niets voor oorlog voelde. De stelling dat de er dus reeds tot oorlog besloten was is onjuist (zie ook „De andere waarheid, een andere visie op het ontstaan van de Eerste Wereldoorlog”, isbn 90-5911-499-x Uitgeverij Aspekt).

Ad 3) het Frans-Russische militaire verdrag van 1893 bedoeld was ter beveiliging tegen een Duitse aanval en in principe vredelievend was.

Bezien we de artikelen 1 en 2 van voornoemd verdrag dan blijkt iets geheel anders.

Artikel 2 luidt: In case the forces of the Triple Alliance, or of one of the Powers composing it, should mobilize, France and Russia, at the first news of the event and without the necessity of any previous concert, shall mobilize immediately and simultaneously the whole of their forces and shall move them as close as possible to their frontiers

En artikel 3 gaat dan verder:

These forces SHALL ENGAGE to the full with all speed in order that Germany may have to fight at the same time on the east and on the west (Key Treaties for the Great Powers 1871-1914. vol 2, p 668-669).

Het is duidelijk dat het, vooral gezien het hierna volgende mbt de meningen over het begrip mobilisatie bij de desbetreffende generaals en mbt de order van de tsaar van 11 april 1912 (zie hieronder), dus nogal ‘meeviel’ met de vredenlievendheid van de Frans-Russische militaire conventie t.a.v. Duitsland.

Ad 4: als Duitsland in 1914 geen actie had ondernomen, er ook geen oorlog uitgebroken was.

Deze stelling lijkt niet te handhaven. Nog vóór dat Duitsland mobiliseerde of zelfs maar aan mobiliseren dacht, mobiliseerde Rusland als eerste land en niet alleen tegen Oostenrijk-Hongarije maar ook tegen Duitsland. Duitsland stelde toen een ultimatum van 12 uur hetwelk het nog verlengde met wederom 12 uur waarna het pas zelf mobiliseerde.

De betekenis van de Russische algemene mobilisatie wordt in de geschiedschrijving steeds sterk onderbelicht. Toch stond de Russische beslissing te gaan mobiliseren gelijk aan een oorlogsverklaring aan Duitsland en Oostenrijk-Hongarije en na een oorlogsverklaring wacht men als het even kan niet af tot de vijand ook daadwerkelijk je land binnendringt. De Russische mobilisatie was de meest definitieve beslissing tot oorlog en dit werd ook algemeen zo opgevat in militaire kringen hetgeen o.a blijkt uit de volgende berichten:

Direct na de ondertekening van het Frans-Russische militaire verdrag van 1894 schreef de Franse generaal Boisdeffre aan de tsaar:

Mobilisatie is het zelfde als een oorlogsverklaring. Mobiliseert men dan dwingt men de vijand hetzelfde te doen. Men kan de vijand niet toestaan een miljoen man aan de grenzen te laten mobiliseren zonder dat zelf ook te doen op straffe van de onmogelijkheid zichzelf nog te kunnen verdedigen of het initiatief te nemen” (Docunents Dipl.Francais 1871-1900 Vol.9, nr 461).

In een memorandum aan de minister van oorlog schreef de Russische generaal Obruchev over de mobilisatie:

„Succes op het slagveld is afhankelijk van wie het snelst de grootste hoeveelheid manschappen op het slagveld kan brengen. Degene die het eerst de vijand kan aanvallen maakt de grootste kans op een overwinning. Derhalve kan mobilisatie niet langer gezien worden als een handeling om de vrede te bewaren maar moet integendeel beschouwd worden als de meest duidelijke oorlogsdaad. De term ‘mobilisatie’ dient gezien te worden als het begin van de oorlogshandelingen zelf en heeft tot gevolg dat zodra tot mobilisatie wordt besloten, verdere diplomatieke acties uitgesloten zijn omdat dit tot vertraging kan leiden hetgeen men zich niet meer kan permitteren. De minister moet zich dan ook realiseren dat, gezien de huidige spanningsvelden in Europa, het praktisch onmogelijk zal zijn een oorlog op het continent nog gelokaliseerd te houden. Zodra een oorlog op het punt van uitbreken staat, is er onder politici altijd een tendens waar te nemen om zo’n conflict te lokaliseren en de gevolgen te limiteren, maar in de huidige situatie moet Rusland lokalisatie van de oorlog met de uiterste scepsis beoordelen omdat dit de vijand ten voordele zal zijn” (memorandum Gen.S.Obruchev en brief Min.van oorlog P.Vannovski aan Russische Min. van BtZ Giers, dd 7/5/1892. Kennan, The Fateful Alliance, appendix 2, p.263).

Ook in Nederland accepteerde men in die tijd dat mobilisatie van een grote mogendheid oorlog betekende. De Nederlandse opperbevelhebber generaal Snijders schreef in zijn boek „De mobilisatiën bij de Grote Mogendheden in 1914”:

De mobilisatie van een buurstaat waarmede een ernstige spanning bestaat dwingt tot het onmiddellijk nemen van dezelfde maatregel. Het gevaar aangevallen te worden terwijl de strategische opmars nog niet is voltooid moet op straffe van een bijna zekere nederlaag worden ontgaan. Algemeen heeft het denkbeeld gegolden dat als de regering van een grote mogendheid de Algemene mobilisatie afkondigt, dit oorlog betekent (Snijders & Dufour, De mobilisatiën van de Grote Mogendheden, p.24).

Het was dan ook om die redenen dat de tsaar op 11 april 1912 het volgende bevel uitvaardigde:

„Zodra de troepen in de Europese districten het telegrafisch mobilisatiebevel zullen ontvangen wegens politieke verwikkelingen aan de westgrenzen, dan dient dat bevel tegelijkertijd te worden beschouwd als een bevel tot het openen van de vijandelijkheden tegen Duitsland en Oostenrijk-Hongarije ( ibid).

en generaal Dobrorolski, belast met de uitvoering van de Russische mobilisatieplannen schreef later in zijn boek „Die mobielmachung der Russischen Armee 1914”:

„Der krieg war bereits beschlossene Sache und die ganze Flut von Telegrammen zwischen Regierungen Ruslands und Deutschlands stellte nur eine mis en scéne eines historischen Dramas dar” (Dobrorolski, Die Mobilmachung der Russischen Armee in 1914, p.21).

Het moge duidelijk zijn. Uit het bovenstaande blijkt dat het Rusland was dat de meest definitieve stap tot oorlog heeft genomen door te besluiten over te gaan tot de Algemene Mobilisatie. Na dit besluit bleef Duitsland, als land ‘op de binnenlijnen’ dwz als land dat ingesloten werd door vijandig gezinde staten (Frankrijk, Rusland en Engeland) geen andere keuze over dan om over te gaan tot een preventieve aanval om zodoende een bijna zekere nederlaag te voorkomen. Zo’n „preventieve” aanval van een land op de binnenlijnen is dus in feite onoverkomelijk.

Ad 4: De stelling dat als Duitsland in 1914 geen actie had ondernomen, er ook geen oorlog uitgebroken was.

Deze stelling is vanuit militair standpunt gezien niet te handhaven. De Russische mobilisatie dwong Duitsland tot haar preventieve actie, haar bestaan als natie stond vanaf dat moment op het spel.

Ad 5: De stelling dat er sprake is geweest van ‘military interest’ en niet van ‘military necessity’.

Ook deze stelling is niet te handhaven. Volgens de toen geldende geo-politieke situatie en de militaire dreiging die er van een mobilisatie en in dit geval van de Russische mobilisatie uitging, had Duitsland militair gezien geen keus meer en derhalve dient men hier te accepteren dat er spraken was van ‘military necessity’.

Tenslotte: De betekenis van de Frans-Russisch alliantie en de leningen door Frankrijk verstrekt voor de uitbouw van de Russische strategische spoorwegen tbv een snelle Russische mobilisatie, wordt nog eens benadrukt door de waarschuwing van de Britse Attorney General aan het Imperial War Cabinet tijdens de besprekingen over een vredesverdrag met Duitsland te Versailles in 1918, om in een aanklacht tegen keizer Wilhelm II, niet de schuldvraag op te nemen omdat, zo formuleerde hij het : „it is very easy to see that no German advocate of the ex Kaiser would find it difficult to enlarge the area of discussion, carrying it to what would be described in Germany as the ‘ringing round‘ system and discursively spreading from the question of the military significance of the Russian strategic Railways. The view which I have is, that it would not be wise to add so general a charge…..* (Lloyd George, The Truth about the Peace Treaties”Vol 1 p.109,1100).

Betekent dit nu dat Duitsland geen enkele schuld had aan het ontstaan van het conflict en Rusland de enige schuldige was?

Het antwoord luidt uiteraard: neen, dat betekent het niet.

Alle participanten aan de Eerste Wereldoorlog m.u.v. België, hadden min of meer schuld aan het conflict maar de Russische mobilisatie was wel de meest beslissende daad die oorlog ook daadwerkelijk te starten. Ook de Oostenrijkse oorlogsverklaring aan Servië was zo’n beslissende stap omdat dit land kon weten dat dit mogelijk Rusland in het veld kon brengen met alle gevolgen van dien. Tenslotte was het stelsel van allianties er de oorzaak van dat het eenmaal begonnen conflict niet meer gelokaliseerd zou kunnen blijven terwijl ook de Franse en Britse rol niet onderschat mag worden maar die rol valt voorlopig nog even buiten het kader van ons project.

J.H.J. Andriessen

overzicht: