Aankondiging studiereis naar de Chemin des Dames op 24-26 september 2010


De legerorder no. 75
van generaal R. Nivelle
voor de aanval op 16 april 1917

De Stichting Studiecentrum Eerste Wereldoorlog organiseert in samenwerking met het cultureel-historische reisbureau Historizon van vrijdag 24 september tot en met zondag 26 september 2010 een driedaagse studiereis naar het voormalige slagveld van de Chemin des Dames. Deelname aan deze studiereis zal een uitstekend inzicht verschaffen in de gevechten in dit gebied in de periode april-oktober 1917.

Op16 april 1917 opende het Franse leger hier een grootscheepse aanval o.l.v. de nieuwe opperbevelhebber generaal Robert Nivelle, die eind 1916 maarschalk Joseph Joffre was opgevolgd. Nivelle meende de formule te hebben om eindelijk door de Duitse stellingen te breken en de oorlog kort daarop te kunnen beëindigen. De legerorder bij dit Nivelle-offensief spreekt dan ook vol vertrouwen uit dat ‘het uur is gekomen’. Het Franse leger dat al drie jaar vergeefs grootste offensieven had uitgevoerd en daarbij enorme verliezen had geleden zou nu eindelijk succesvol zijn. Het werd echter het zoveelste debacle: A six heures du matin la bataille est commencée. A sept heures elle était perdue.1

Op 15 mei 1917 werd Nivelle de laan uitgestuurd en vervangen door generaal Philippe Pétain. De poilusvan het Franse leger weigerden nog langer aan te vallen en er braken muiterijen uit. Pétain lukte het in de loop van 1917 de orde weer te herstellen. Eind oktober 1917 gingen de Fransen weer in het offensief en slaagden erin het Fort de la Malmaison aan de westkant van de Chemin des Dames te veroveren.

Korte beschrijving van de strijd aan de Chemin des Dames

Het terrein

De Chemin des Dames is een circa 40 km lange, hooggelegen weg ten zuiden van de oude stad Laon. Ongeveer halverwege de driehoek die Laon vormt met de steden Soissons en Reims. Volgens de overlevering is de weg genoemd naar de dochters van de Franse koning Louis XV. In 1814 leverde keizer Napoleon er slag met de Pruisische en Oostenrijke legers die op mars waren naar Parijs.

Na de slag om de Marne in september 1914 trok het Duitse leger zich terug naar de rivier de Aisne, waar nogmaals slag werd geleverd. De Duitsers wisten toen de Franse aanval af te slaan en trokken zich op de hoogten terug. In kalksteen van de heuvels waren steengroeven en grotten aanwezig waarvan de Caverne du Dragon (de Drakengrot) het meest bekend is geworden. In het ondergrondse gangenstelsel met verschillende uitgangen zaten de Duitsers relatief veilig voor artilleriebombardementen. Onderstaande dwarsdoorsnede geeft de voordelige Duitse positie goed weer. De keuze van generaal Nivelle om op 16 april 1917 de Chemin des Dames aan te vallen was dan ook uiterst discutabel. In plaats van een zwakke plaats in de Duitse verdediging aan te vallen, koos hij voor een sterke positie.

Het plan

Generaal Nivelle had succes gehad in de Franse tegenaanval bij Verdun eind oktober 1916 waarbij onder meer het Fort de Douaumont werd heroverd. De Franse troepen maakten daarbij gebruik van een vernietigende vuurwals kort voor de aanvallende infanterie. Door de vuurwals te verleggen en de infanterie die te laten volgen werd een doorbraak van de Duitse stelling verkregen. Nivelle was er van overtuigd dat zo in het voorjaar van 1917 nu eindelijk een definitieve doorbraak van de Duitse stellingen kon worden verkregen. Hij sprak zelfs van een tijdsperiode van 48 uur. Tijdens de geallieerde conferentie in het Frans hoofdkwartier Chantilly werd zijn plan eind 1916 aanvaard. Het Britse leger zou een week voor de Franse aanval een ondersteunende operatie uitvoeren bij Arras waarbij onder meer Vimy Ridge zou worden veroverd.

Voor de aanval werd een speciale legergroep gevormd: de Groupe d’Armées de Réserve (GAR) o.l.v. generaal Joseph Micheler bestaande uit drie legers met in totaal 54 divisies, waaronder cavalerie. Op de linkerflank het 6de leger van generaal Charles Mangin en op de rechterflank het 5de leger van generaal Olivier Mazel. Het 10de leger van generaal Denis Duchêne moest na de doorbraak optrekken. Meer dan 5300 stukken geschut werden naar het front gestuurd voor het inleidende artilleriebombardement en de vuurwals tijdens de aanval, die ook ondersteund werd door ruim 100 Franse tanks op de rechterflank van het 5de leger.

De Duitse verdediging was sinds de terugtrekking op de Hindenburglinie in maart 1917 versterkt en bestond eveneens uit drie legers. Het 7de leger van generaal Hans von Böhn rond Laon, het 3de leger van generaal Karl Einem von Rothmaler rond Reims en daar tussenin het 1ste leger van generaal Fritz von Below. De Duitsers namen de Franse activiteiten in dit gebied waar en hadden bovendien een kopie van het aanvalsplan weten te bemachtigen. Ze waren dan ook nauwelijks verrast toen de aanval op 16 april 1917 losbarstte.

De strijd in april-mei 1917

Onder barre weercondities - kou, mist, regen en natte sneeuw – begon de Franse aanval om 6 uur ’s morgens op 16 april 1917. De heuvel opvechtend werden er geen kilometers terreinwinst geboekt, maar slechts meters. Het beoogde doel om binnen twee dagen in Laon te zijn werd bij lange na niet bereikt. De werkelijkheid van de gevechten kwam totaal niet overeen met het plan van Nivelle. De Franse verliezen waren zwaar, zo verloor de divisie met de Senegalezen meer dan 60 procent van zijn sterkte. Het aantal gewonden was dermate hoog dat de noodhospitalen overvoerd werden.

Nivelle bleef echter halsstarrig geloven in zijn plan en de strijd werd voortgezet tot begin mei. Delen van de Chemin des Dames en het plateau bij Craonne werden veroverd, maar de Fransen zijn de heuvelrug niet over gekomen toen op 10 mei het offensief werd gestopt. In de periode van 16 april tot 10 mei vielen er circa 140.000 Franse slachtoffers, waarvan bijna 25.000 dodelijk.

De muiterijen in het Franse leger

Nog voor het staken van het Franse offensief, staakte het Franse leger. De poiluswaren het zat om nog langer als kanonnenvoer opgeofferd te worden tijdens zinloze aanvallen als aan de Chemin des Dames. Dit werd tot uiting gebracht door het zingen van het ChansondeCraonne met het refrein:

 

Adieu la vie, adieu l’amour,

Adieu toutes les femmes.

C’est bien fini,

c’est pour toujours

De cette guerre infâme.

C’est à Craonne sur le plateau,

Qu’on doit laisser sapeau.

Carnous sommes tous condamnés,

Nous sommes les sacrifiés.

 

De soldaten bleven de frontlijn echter verdedigen en de muiterijen vonden plaats achter het front. De Duitsers hebben er dan ook niets van gemerkt. Rond de 40.000 manschappen zouden aan de muiterijen deelgenomen hebben. De muiters werden veroordeeld en 554 kregen de doodstraf. Uiteindelijk werden er slechts 49 daadwerkelijk gefusilleerd.

Het verdere verloop van de strijd

In oktober 1917 was de rust teruggekeerd en dankzij generaal Pétain kregen de poilus weer vertrouwen in de legerleiding. Er werd een klein, maar goed voorbereid offensief uitgevoerd op 23 oktober tegen het Fort de la Malmaison aan de westkant van de Chemin des Dames. Het fort was sinds 1914 in handen van de Duitsers. Begin november moesten de Duitsers zich terugtrekken en dit betekende het einde van de gevechten in 1917. De Franse verliezen waren met circa 2500 doden relatief gering vergeleken met de gevechten van april-mei.

De strijd aan de Chemin des Dames was echter nog niet teneinde. Op 27 mei 1918 openden de Duitsers hier hun derde voorjaarsoffensief dat hen weer aan de Marne bracht. Maar dat is een onderwerp voor een andere studiereis.

Het reisprogramma

Het voorlopige reisprogramma is hieronder weergegeven. Nadere reisinformatie met een gedetailleerd tijdschema wordt verstrekt in een reisbrief aan de deelnemers nadat door het bestuur van de Stichting besloten is of de studiereis doorgaat. Tijdens de reis worden lezingen gehouden en worden de deelnemers voorzien van een uitgebreid informatiepakket.

Vrijdag 24 september 2010

De ochtend wordt besteed aan de reis met de volgende bijzonderheden:

  • Vertrek om 9 uur stipt vanaf Utrecht P&R Walraven. Op telaatkomers zal niet gewacht worden.

  • Tocht per luxe touringcar richting Laon en Reims met in België een stop voor een koffiepauze.

  • Onderweg o.a. een lezing in de bus over het Franse voorjaarsoffensief aan de Chemin des Dames dat op 16 april 1917 begon.

  • Lunch in een wegrestaurant langs de gevolgde snelwegen A1 en A26.

Het middagprogramma, vanaf ongeveer 15.00 uur, start aan de oostkant van de Chemin des Dames bij Berry-au-Bac en omvat:

  • Bezoek aan het Monument pour les chars d’assaut bij Berry-au-Bac en aandacht voor generaal Jean-Baptiste Estienne, de vader van het Franse tankwapen.

  • Over de D925 langs Pontavert en het dal van de rivier de Aisne naar Soupir. In Soupir resteert nog slechts een portaal van het Château de Soupir, in 1917 het hoofdkwartier van generaal Pétain.

  • Bezoek aan de Franse, Duitse en Italiaanse begraafplaatsen bij Soupir.

  • Over de smalle wegen D88 en D883 langs de Falaises de l’Aisne waar het Franse 6de leger zich omhoog vocht naar Braye-en-Laonnois en de Chemin des Dames.

  • Via Cerny-en-Laonnois en de D967 naar Laon.

Verblijf in een hotel in Laon met ’s avonds een gezamenlijk diner.

Zaterdag 25 september 2010

Het programma start om 9 uur met een kort bezoek aan de middeleeuwse stad Laon en de kathedraal. Het programma wordt ’s middags onderbroken met een lunch in een restaurant en omvat de volgende onderdelen:

  • Via de D967 naar Cerny-en-Laonnois en een bezoek aan het Mémorial de Cerny-en- Laonnois met de in 1951 ingewijde kleine kapel en de nabijgelegen Franse en Duitse begraafplaatsen.

  • Over de Chemin des Dames naar de Caverne du Dragon voor een bezoek aan het museum en de onderliggende grot o.l.v. een gids.

  • Bezoek aan het monument bij de Ferme d’ Hurtebise ter herinnering aan de soldaten van keizer Napoleon uit 1814 en de poilusvan 1914.

  • Wandeling door de ruïne van het bij de aanval in 1917 verwoeste dorp Craonne waar nu een arboretum is.

  • Wandeling over het Plateau de Californie met resten van loopgraven en het kunstzinnige monument ‘Ils n’ont pas choisi leurs épulture’.2

  • Bezoek aan het Monument des Basques, in 1928 opgericht voor de 36ste infanteriedivisie van het 10de Franse leger die deelnam aan de aanval op het Plateau de Californie.

  • Bezoek aan het standbeeld van Napoleon langs de Chemin des Dames.

Aan het einde van de middag terug naar het hotel in Laon met ’s avonds een gezamenlijk diner.

Zondag 26 september 2010

De derde dag start om 9 uur en voert via de N2 snelweg naar de westkant van de Chemin des Dames. Het programma omvat:

  • Bezoek aan het Calvaire de Chavignon. Dit in 1924 opgerichte kruisbeeld stond vroeger aan het begin van de Chemin des Dames, maar is nu door de N2 snelweg daarvan afgesneden.

  • Naar de Chemin des Dames voor een bezoek aan de ruïne van het Fort de la Malmaison. Dit fort werd na de Frans-Pruisische oorlog van 1870-1871 opgericht en door de Duitsers in 1914 bezet.

  • Bezoek aan het Panorama de la Royère langs de Chemin des Dames met aandacht voor de werving van de koloniale troepen.

  • Bezoek aan de Moulin de Laffaux langs de N2 snelweg waar alleen het onderstel nog herinnert aan het door de bliksem getroffen Monument des Crapouillots.

Na de lunch in een restaurant wordt vertrokken naar Nederland, waar naar verwachting rond 20uurwordt aangekomen. De thuisreis wordt onderbroken door een diner in een wegrestaurant.

Inschrijving

De studiereis wordt geleid door de voorzitter van de Stichting de heer Hans Andriessen, die de inleidende lezing in de bus voor zijn rekening neemt, en de reiscoördinator van de Stichting de heer Eric Wils, die ter plekke uitleg zal geven. Het organisatorische deel van de reis (aanmeldingen, busvervoer, hotelreserveringen, museumbezoek, maaltijden, e.d.) wordt verzorgd door het cultureel-historische reisbureau Historizon te Waddixveen (zie www.historizon.nl). Het financiële deel blijft echter in handen van de Stichting.

Teneinde deze reis definitief te realiseren is van belang vast te kunnen stellen hoe groot de belangstelling is. Er is een maximum aan het aantal deelnemers en het is daarom van belang om zo snel mogelijk uw interesse te tonen. De kosten van deze reis bedragen € 395 p.p. op basis van een twee persoonskamer (toeslag eenpersoonskamer € 60).

In de reissom is inbegrepen het vervoer per luxe touringcar, twee hotelovernachtingen in een goed hotel in Laon, alle maaltijden en bezoeken aan het museum en fort. Niet inbegrepen zijn een persoonlijke reisverzekering, extra consumpties of andere privé-uitgaven.

E-mailSSEW@historizon.nl.

Postadres: Historizon, Antwoordnummer 10020, 2740 VB Waddinxveen.

Het bestuur van de Stichting Studiecentrum Eerste Wereldoorlog meent dat ook deze studiereis interessant is en roept u op tot een snelle beslissing, zodat begonnen kan worden met de definitieve voorbereiding van de reis.

Zodra duidelijk is of er voldoende belangstelling bestaat en de reis kan doorgaan, ontvangt u nader bericht. U wordt dan tevens verzocht voor 15 mei 2010 een aanbetaling te doen van € 50 p.p. ter bestrijding van de voorbereidingskosten, een som die niet zal worden geretourneerd mocht u in september alsnog besluiten van de studiereis af te zien. Voor 15 augustus 2010 zal de rest van de volledige reissom voldaan moeten zijn.

___________________________________

1 ’s Morgens om zes uur is de slag begonnen, om zeven uur was die verloren.

2 Zij hebben niet hun begraafplaats gekozen.

overzicht: