1916, week 33 De slag bij de Somme gefilmd

De gevechten aan het front leken voor veel mensen buiten de frontlinie ver weg. Toch was het voor iedereen goed te volgen hoe het er aan het front aan toe ging. In de kranten werd dagelijks uitgebreid bericht over de situatie aan het front. In 1916 werd de oorlog nog duidelijker in beeld gebracht door de Engelsen. De propagandafilm liet niet primair de heldendaden van de Engelse soldaten zien, maar gaven ook een rauw beeld van het leven aan het front tijdens de gevechten aan de Somme. In de Nieuwe Rotterdamsche Courant een uitgebreid verslag van de film.

London, 21 Augustus.
Ik heb vanmiddag de officieele film van den slag aan de Somme gezien. ‘t Had voor mij nog een bizonder belang, omdat ik verleden week juist het slagveld hebb bezocht. Vermoedelijk zal dit briefje u bereiken vóór mijn relaas van dat bezoek, dat naar Frankrijk moet om aan het Engelsche hoofdkwartier aan censuur onderworpen te worden. Voor mij in elk geval was het, of ik mijn herinnering aan de streek van verwoesting en dood, die ik uit het ronddwalen achter de vuurlinie had meegedragen, zag bevolken met de schimmen van het vechten zelf. Dezelfde achtergrond van een naakte, kaalgeschroeide vlakte, omgewoeld door granaten, jammerlijk overstrooid met bouwvallen van dorpjes en met stukgeschoten boomen, en waar dikke rookwolken van ontploffende projectielen uit ontspringen als door een natuurverschijnsel. Maar daarin niet, zooals ik het gezien heb, het leger in rust, of in voorbereiding, in afwachting; maar het leger in actie.

 

Het zijn werkelijk uiterst merkwaardige tooneelen en soms van een aangrijpend realisme. Men heeft het publiek ditmaal eens niet willen sparen en het den oorlog laten zien, zooals hij is, min of meer. Eén ding kan de cinema niet. Een gebeurtenis als een moderne slag is ontzaglijk veel te groot om in eenig redelijk verband door haar te worden gevat. Zij geeft episoden en er zou heel wat meer verklarend commentaar bij noodig zijn dan deze film geeft, om ons den samenhang tusschen de episoden te doen begrijpen. Strategische lessen m.a.w. zal men uit de film niet putten. Maar wat zij episodisch geeft, is werkelijk veel. Men ziet het ontzettende bombardement der Duitsche loopgraven, die — vlak voor den aanval was dat — rookwolken lijken uit te braken. Men ziet de Engelsche kanonnen aan het werk, die geweldige monsters van groot kaliber op hun terugslagtoestel, en batterijen oprijdend onder het vuur van den vijand en over een vlakte, waar een paar doode Tommy’s liggen. Men ziet iets van den aanval, veel van het vervoer der gewonden en van de gevangenen. Alles bijeen begrijpt men, na dit gezien te hebben, beter wat een slag is.

 

De aanval is een van de spannendste tafereelen zonder twijfel, die ooit gefilmd zijn: de dood werd er op het scherm gebracht en weinigen, die dat veilig uit hun stoel bezien, kunnen er onbewogen onder blijven. Een lange rij gehelmde soldaten staan in een loopgraaf gereed tot den sprong. Wij weten dat zij het zijn, die het spits zullen afbijten en dat zij slechts wachten op een sein. Opeens komt er beweging onder de donkere figuren. Zij klauteren allen tegen den wand der loopgraaf op, ‘no man’s land’ in, de Duitschers tegemoet. Eén, de eerste, de officier, wendt zich om met een gebaar van aansporing, maar de mannen volgen zonder aarzelen, de meesten staan al op de vlakte en rennen op den vijand af. Maar één schijnt niet tegen den wand te kunnen opkomen, hij valt zwaar terug, worstelt nog op, glijdt dan traag naar beneden; met uitgespreide armen blijft hij tegen den wand liggen, terwijl zijn kameraads voortsnellen: hij is dood. De camera volgt de anderen over niemand’s land: we zien hen door het prikkeldraad heenworstelen. Ook door een doode. Dan breekt de film af.

 

Interessant zijn voorts de stukken, die men te zien krijgt over bet binnenhalen der gevangenen. Eerst komen er gewonden, Engelsch en Duitsch door elkaar. Die Duitsche soldaten zien er niet zoo knap uit als de Engelsche. Het ligt vermoedelijk voornamelijk aan de uniform; vooral de kleine ronde mutsjes en de zware laarzen zijn leelijk. Overigens is het misschien onbillijk om zulk een opmerking te maken naar aanleiding van deze ongelukkige kerels, die zoo juist het verpletterend bombardement hebben doorstaan en die het in de laatste twee of drie dagen te hard te verantwoorden hebben gehad om hun uiterlijk te verzorgen, zich te scheren, e.d. Een lange rij, die over het doek wandelt, vlak achter het front, pas in gevangenschap, kan men de verschrikkingen van dat bombardement goed aanzien. Zij zijn niet gewond, maar velen loopen als dronken, struikelend, blind, de gezichten star van angst of van uitputting, meer dan een houdt nog werktuigelijk de handen op, en kijkt schichtig de camera in, niet begrijpend.

 

Bij een andere gelegenheid hebben de Tommy’s, die de gevnagenen - gewonden in dit geval - geleiden, echter grooten schik in de camera en meer dan een geeft zijn gevangene een vriendschappelijken ribbestoot, met een lachend gezicht, om hem opmerkzaam te maken: ‘we worden gekiekt, zeg!’ De Engelsche soldaten zijn goedhartig voor hun gevangenen. Men zal zeggen: ‘de bioskoop is geen bewijs!’ En dit is zeker waar. lk ben er niettemin zeker van, dat wat deze film te zien geeft niet gearrangeerd is, maar de werkelijkheid betrapt: het is zoo volmaakt in overeenstemming met wat ik zelf in Frankrijk heb gezien en gehoord van Duitsche gewonden en Engelsche officieren. Het paradefeit van de film is, dat men een Engelsche officier een gevangene ziet laven uit zijn veldflesch en een Tommy sigaretten ziet uitdeelen aan een groepje uitgeputte vijanden. Dit sigaretten geven aan gevangenen is iets heel gewoons, zoo werd mij al bij mijn bezoek aan het front in April verteld. De sigaret symboliseert aan het front weldadige rust en verpoozing; het is op deze film ook opmerkelijk hoe de gewonden, zoodra zo maar eenigszins kunnen, een sigaret tusschen de lippen stoken. Wat intusschen van het episodetje van het sigaretten geven misschien het interessantst was, is de wijze waarop het publiek in de Londensche cinema het opvatte: er barstte een luid en spontaan applaus los.

 

De groote gruwel van de film is een gezicht op het slagveld vol doode Duitschen. De lijken schijnen wel met den grond door het onbarmhartig bombardement te zijn omgeroerd. Engelsche soldaten zijn doende ze te begraven. ‘Here’s real war for you!’ Ik voel me als thuiszittend burger altijd wat schuldig, wanneer van den oorlog een schouwspel voor me wordt gemaakt en herinner me het goedmoedig minachtend toontje, waarop een officier de aangehaalde woorden zei tot een van mijn tochtgenooten aan het front in April, terwijl hij hem nogmaals den periskoop toereikte, waarmee de ander met alle geweld een paar doode Duitschers op niemand’s land wilde zien liggen. En dat gevoel mengt zich met heel de herinnering aan deze film. Het is onloochenbaar, dat het een allermerkwaardigst document voor de geschiedenis van den grooten oorlog zal blijven.

Bron: Nieuwe Rotterdamsche Courant, 25 augustus 1916

Bekijk de volledige krant op www.delpher.nl

 

The Battle of the Somme, officiële Britse film uit 1916. Bron: YouTube.

The Battle of the Somme, stomme film uit 1917. Bron: YouTube.

overzicht: